Sheet 1
فلسفه تاريخ
  تعريف
    تاريخ
      گذشته انسان و روايت منسجم آن
      البته ما مي توانيم از گاه شماري وقايع غير انساني مانند تاريخ منظومه شمسي يا تاريخ محيط زيست زمين در يک گستره بيليون ساله صحبت کنيم، اما مسائل مهم فلسفه تاريخ فقط در روايت ما از گذشته انسان آشکار مي شوند
      تاريخ براي ما جذاب است
        مارکس: "انسانها تاريخ خود را مي آفرينند اما نه بر پايه انتخاب خودشان
      تاريخ هم درکاربودن (انتخابهاي افراد و گروه ها) را نشان مي دهد و هم ساختار و شرايط جبري را
      نتايج تاريخي از لحاظ علّي نه حتمي هستند و نه کاملا نامعين و اتفاقي
      مورخ مي تواند شرايط تاريخي اي را کشف کند که انسانها را به يک راه خاص وادار و مقيد مي کنند و از اين طريق باعث بوجود آمدن نتيجه تاريخي خاصي مي شوند
      زنجيره منظم و زمانمندي از وقايع و جريانها
        رفتار انسان را نشان مي دهد
        مفاهيم عليت، ساختار و رفتار در آن با هم مرتبط هستند
        تاثير اتفاق، امکان و نيروهايي بيروني در آن ديده مي شود
        تصويرگر مجموعه اي قابل فهم از جريانهاي تاريخي است که ممکن است به عنوان يک تاريخ انساني "فراگير" نگريسته شود
          مجموعه کاملي از مسائل رشد جمعيت، شهرنشيني، نوآوري فناورانه، تغيير اقتصادي، رشد دانش، فرهنگ و غيره
        اين تعريف بسيار گمراه کننده است
          تاريخ را داراي نظم و ساختاري مي داند که در عالم واقع داراي آنها نيست
      چيزي تحت عنوان "تاريخ کلي" وجود ندارد
        فقط تاريخ هاي خاص وجود دارند
        تاريخ شرايط و اوضاع مختلف و مورد نظر ما
        مملو از کنشهاي انساني و جريانات اجتماعي جهاني
        بيرون کشيدن تاريخ امري خاص - مثلا کشاورزي يا انقلاب فرانسه يا علم مدرن يا اسلام- از ميان درهم تنيدگي کامل وقايع و کنشها بغرنج مي نمايد
      نسبي بودن تاريخ
        تاريخ" تا حدي به "آنچه رخ داده است" وابسته است و تا حدي به "آنچه مورد علاقه ماست
        وقايع و کنشها در گذشته رخ داده اند
        اما ساماندهي آنها مثلا در روايتي در مورد "بيداري ديني" يا "تشکيل يک دولت مستبد" متضمن يک ساختار تفسيري در مورد آنهاست که ذاتا به علايق مشاهده گر وابسته است
        تاريخ بي طرف" وجود ندارد
        تاريخ از تفسير تاريخي و علاقه تاريخي شکل گرفته است
      روايت تاريخي
        مي خواهيم گذشته را بشناسيم، روايت کنيم، بفهميم وشرح دهيم
        بر نسبت معرفتي ما با گذشته تاکيد مي کند
        در بازنمايي واقعياتي مانند خرابه ها، کتيبه ها، مدارک، تاريخهاي شفاهي، اسناد تخصصي و نوشته هاي مورخين را براي اثبات نتايجي در مورد شرايط و مردمان گذشته به کار مي گيريم
        چند ايده را برجسته مي کنيم
          ايده دانستن اطلاعاتي درباره شرايط انساني گذشته
          ايده فراهم کردن روايتي که با کمک آن سلسله اي از کنشها و وقايع تاريخي منتهي به ما فهميده شده و براي ما "با معنا مي شود
          ايده ايجاد يک نگاه علي به تحقق بعضي امور تاريخي خاص
        مسائل فلسفي مهمي را دربرمي گيرد که در فلسفه تاريخ طرح خواهند شد
          تفسير کنشهاي انساني با معني
          تبيين علّي
          جايگاه دانش تجربي درباره گذشته
          جايگاه اقرار به " معني" درباره وقايع تاريخي بزرگ
        مفهوم «معنا» در بحث تاريخ
          معناي رفتار فردي درون وقايع تاريخي
          معناي دسته اي از وقايع تاريخي در ميان گستره وسيع تاريخ
          معنايي که نزد بازيگران بعدي تاريخ هنگام بازنمايي و موضوع بندي روايات گذشته شکل مي گيرد
          روشهاي بررسي و درک اين معناها کاملا ً متفاوت است
          درهم آميختن اين معاني با تاريخ، تاکيد سنت قاره اي بر تفاوت علوم انساني و علوم طبيعي را موجه کرده و استفاده از روشهاي تحقيقي براي درک معناي رفتارها و وقايع را مهم جلوه مي دهد
      اهميت
        مفهوم تاريخ نقش کليدي در تفکر بشري بازي مي‌کند
          تاريخ نقش بنياديني در تفکر بشر دارد
        با مفاهيمي چون عمل انساني، تغيير، تاثير شرايط مادي در امور انساني و واقعه تاريخي در ارتباط است
        امکان کسب تجربه از تاريخ
          توجه انسان را به تغييرات، نقش عوامل مادي در امور انسانها، و معاني که انسانها به وقايع تاريخي داده‌اند، جلب کرده و قابليت يادگيري از تاريخ را فراهم مي‌آورد
          امکان درک بهتر وضيعت جاري را (با روشنگري نيروها، انتخاب‌ها و شرايطي که در گذشته حاکم بوده و به مسير تاريخ جهت داده) مي‌دهد
        از طريق درک نيروها، انتخابها و شرايطي که ما را به لحظه حال رسانده اند باعث مي شود اکنون خود را بهتر بشناسيم
    فلسفه تاريخ
      شاخه‌اي از فلسفه
        بررسي وقايع گذشته
        با استفاده از
          روش‌ها و مفاهيم و تحليل‌هاي فلسفي
          ماهيت اطلاعات تاريخي به دست رسيده از گذشته
      امري چند وجهي است
        از تحليلات و استدلالات ايدئاليست ها، پوزيتيويست ها، اهل منطق، متکلمان و ديگران تشکيل شده است
        ارائه يک تصوير واضح از تمامي نظرات درباره "فلسفه تاريخ" همانقدر ناممکن است که تعريف رشته اي علمي و شامل همه اين رويکردها
        تصور اينکه هنگام بيان عبارت "فلسفه تاريخ" به سنت فلسفي خاص اشاره مي شود، تصور غلطي است
        مکاتب مطرح در اين حوزه به ندرت با هم به تفاهم مي رسند
      نوشته هاي فيلسوفان درباره تاريخ چون خوشه هايي است حول چند سئوال خاص که هر يک متضمن متافيزيک، هرمنوتيک، معرفت شناسي و تاريخ گرايي مربوط به خود است
        تاريخ از چه نوع اعمال فردي، ساختارهاي اجتماعي، دوره ها، حوزه ها، تمدن ها، جريانات تاثيرگذار بزرگ و چه نوع اراده الاهي تشکيل شده است؟
        آيا تاريخ در وراي حوادث و اعمال فردي تشکيل دهنده آن، همچون يک کل داراي معنا، ساختار و خط سير مشخص است؟
        شناسايي، بازنمايي و تبيين تاريخ مستلزم چه چيزهايي است؟
        تا چه اندازه تاريخ بشر سازنده اکنون اوست؟
  پيشينه
    منشأ دقيق فلسفه تاريخ (همانند بقيه شاخه‌هاي فلسفه) مشخص نيست
    گوردن گراهام
      اين شاخه از فلسفه از دل مطالعات مذهبي تاريخ (خصوصاً مسيحيت و يهوديت)، پس از تغيير و تحولاتي زاده شد
      اولين فيلسوف برجسته‌اي که مشخصاً تلاش کرد خلاصه طرح کلي تاريخ تمام دنيا را فراهم آورد امانوئل کانت بود
        The Idea of a Universal History from a Cosmopolitan Point of View
      پس از او هگل در کتابش تلاش کرد که به کل تاريخ بشر معني فلسفي و منطقي بدهد
        Lectures on the Philosophy of World History
    در قرن ۱۹ ميلادي
      فلسفه هگل و پس از او مارکس، محبوبيت خود را در پي رشد سريع علوم تجربي به تدريج از دست دادند
      رشد سريع علوم تجربي به همراهش تجربي گرايي و پوزيتيويسم منطقي را به همراه آورده بود
      فلسفه هگل از دو جهت مورد انتقاد قرار گرفت
        عدم ارضاء اصل تحقيق پذيري (اينکه آزمايشي نمي‌توان طراحي که که صحت نظريه را توسط مشاهدات خارجي مورد بررسي و تأييد قرار بگيرد
        از ممکن الوقوع تاريخي چشم پوشي شده و تأکيد بر لازم الوجود تاريخي مي‌باشد
      در اين دوران فلسفه علم پوپر توجه فلاسفه تاريخ را به ابزارها و روش‌هاي بررسي تاريخ جلب کرد
      دو ديدگاه مختلف در مورد روش‌هاي بررسي تاريخ
        وظيفه فلسفه تاريخ، کشف قوانين عامي بود که بر رويدادهاي تاريخي حاکم است، همان گونه که وظيفه علوم تجربي کشف قوانين عام طبيعت مي‌باشد
        سعي داشتند معني رفتار انسان‌ها را توضيح دهند. اين گروه از فلاسفه اين معاني را به صورت روايي بيان مي‌کردند تا اينکه بخواهند آنها را از اصول و قوانيني استنتاج کنند
        هيچ‌کدام از دو گروه موفق به چيرگي بر ديگري نشدند و فلاسفه کم‌کم انگيزه و علاقه خود را به اين موضوع از دست دادند
    توجه مجدد به نوشته‌هاي هگل و نيچه
      علاقه به بررسي ماهيت رفتار انسان
      احيا هرمنوتيک آلماني (هرمنوتيک علمي است که سعي در بررسي متون بر اساس فرهنگ و اجتماع زمان تأليف مي‌کند
      پيشرفت در علوم ديگر مانند نظريه‌هاي اجتماعي
      موضوع تشکيل ايده‌هاي فلسفي مهم در طول تاريخ مورد بررسي فلسفه قرار گرفت
      عصر روشنگري» در غرب را به عنوان يک دوره تاريخي مهم در رشد فلسفه ديد
      پس از شناسايي اين دوره به اين نتيجه برسند که دنيا در حال حاضر وارد دوران جديد «پست مدرن» شده‌است
      نظريات اجتماعي و فلسفي از فرهنگ، مجدداً برگشت کرده و مورد عنايت فلسفه قرار گرفتند
    فلسفه تاريخ بين اروپائيان و انگليسي- آمريکايي ها و بين هرمنوتيک و پوزيتيويسم در حال کش و قوس است
  رويكردها
    فلسفه تاريخ قاره اي
      سنت طولاني و اغلب آلماني تفکر به تاريخ همچون يک کل و روند قابل درک وقايع، ساختارها و جريانها
      ابزاري تفسيري
      رويکرد نظري و فراتاريخي
      مدعي تشخيص خط سير و دوره هاي بزرگ و فراگير تاريخ
      عليرغم پيش و پس بودن نامنظم جنبشهاي تاريخي خاص بر اين رويکرد مصمم است
      فيلسوفان عصر جديد مانند ويکو، هردر و هگل
    سنت هرمنوتيکي علوم انساني
      شاخه کمي متفاوت تفکر سنت قاره اي
      با فلسفه تاريخ بسيار مرتبط است
      با تاکيد بر «دور هرمنوتيکي» استدلالي فلسفي براي تاکيد بر تفسير روايي از تاريخ طرح مي کنند
      با کمک مفهوم «دور هرمنوتيکي» انسانها معناي خلق شده توسط ديگران مانند متون، نشانه ها و رفتار ها را مي فهمند
      شلايرماخر، ديلتاي و ريکور
    فلسفه تاريخ هگل
      بزرگترين تئوري فلسفي در مورد تاريخ
      به دنبال کشف معنا و مسيري در تاريخ
      تاريخ را روندي معقول مي داند
        به سمت شرايطي خاص يعني تحقق آزادي انسان حرکت مي کند
      مسئله اين است؛ هدف نهايي بشر، آن هنگام که روح خود را در جهان محقق مي کند
      بين تاريخ عيني و رشد ذهني آگاهي فردي(روح) به عنوان يک امر شخصي، رابطه اي مي بيند
      وظيفه اصلي فلسفه را شناخت جايگاه خود در گستره تاريخ مي داند
      تاريخ روندي است که با آن روح خود و مفهوم خود را کشف مي کند
      تاريخ جهان را در روايتي از مراحل تحقق آزادي انسان ساختاربندي مي کند
        آزادي عمومي دولت شهر يونان
        شهروندي جمهوري رومي
        آزادي فردي اصلاحات پروتستاني
        آزادي مدني دولت مدرن
      تمدنهاي چين و هند را مورد توجه قرار داده
        اين تمدنها ايستا و در نتيجه ماقبل تاريخي هستند
      وقايع تاريخ جهاني
        لحظه هاي خاصي از تاريخ
        اين وقايع در راه تحقق غايت تاريخ يعني آزادي انسان قرار گرفته اند
        مثلا فتح بخش وسيعي از اروپا توسط ناپلئون
          با فراهم ساختن لوازم دولت ديواني معقول پيشرفت تاريخ را ممکن مي سازد
      حضور عقل را در تاريخ حس مي کند
        اين عقل در تاريخ نهفته است
        زماني درک مي شود که کار تکامل جهان به پايان رسيده باشد
        وقتي فلسفه رنگ خاکستري خود را بر جهان مي پاشد آنگاه است که مانند زندگي رو به تکامل مي رود .... جغد مينروا بالهاي خود را با فرا رسيدن تاريکي خواهد گشود
      فلسفه تاريخ هگل تقليدي از تعقل فلسفي و نظري فيلسوفان تحليلي نيست
        رويکرد فلسفي او بر پايه استدلال کاملا پيشيني و بنيادي قرار نگرفته، بلکه به نظر او يک رابطه ذاتي بين عقل فلسفي و داده تاريخي وجود دارد
        فيلسوف بايد امر عقلاني را درون امر واقع کشف کند نه اينکه آنرا بر امر واقع تحميل کند
        فلسفه بايد آنچه هست را درک کند، زيرا آنچه هست، معقول است
      رويکرد او نه صرفا فلسفي است و نه صرفا تجربي
        همت او معطوف به کشف يک محور عقلاني نهفته در آگاهي کاملا تاريخي از زمانه است
        اين محور بايد بتواند به نحو فلسفي بيان شود
    فلسفه تاريخ ماركس
      بر سه پايه استواراست
        نقد فلسفه هگل
        نقد اقتصاد سياسي سنتي(سرمايه داري
        نظريه تازه اي درباره جامعه صنعتي مدرن يا همان سرمايه داري
      بايد نظر او را براساس نوشته هايش بازسازي کرد
        مارکس فلسفه تاريخ خود را به تفصيل شرح نداده
        با جايگزيني نوشته هاي انگلس و ديگر مارکسيست ها به جاي نوشته هاي مارکس
      مانند هگل انديشمندي عميقاً تاريخي است
        انديشه ها، مفهموم ها و نظريه ها را بر بستر تاريخ درک مي کند
      لوکاچ
        تواناترين فيلسوف مارکسيست
        نگاه اسطوره اي هگل به فاعل(سوژه) تاريخي براي درک مسأله هاي اجتماعي واقعي ناکافي است
        مارکس با کشف طبقه کارگر به عنوان فاعل تاريخي حقيقي راه حل اين مسأله ها را نشان مي دهد
        در اين برهه از تاريخ هر مسأله اي را بر اساس تحليل محصولات کار مي توان حل کرد
      شناخته شده ترين فيلسوفي است که در ساختار گسترده ايد ه آليسم آلماني مي انديشيد
      انگلس
        مارکس را به عنوان شخصيتي علمي با داروين مقايسه مي کند
        مدعي است ماركس قانون هاي تاريخ را کشف کرده است
        ديدگاه مارکس به تاريخ را با مفهوم ماترياليسم تاريخي شرح مي دهد
        ماترياليسم تاريخي «چشم انداز ي از تاريخ را برجسته مي کند که در آن علت غايي و نيروي محرکه قوي رويدادهاي مهم ديده مي شود و نقش اين عامل ها در توسعه اقتصادي جامعه، دگرگوني شيوه هاي توليد و مباد له، تقسيم بندي جامعه به طبقات مجزا و درگيري اين طبقات با يکديگر برجسته مي شود
      جرالد کوهن
        زمينه هگلي ديدگاه مارکس را ناديده گرفته و آن را نوعي علم اجتماعي توصيف مي کن
        فلسفه تاريخ مارکس را تبييني کاربردي تلقي مي کند که بر پايه زيست شناسي شکل گرفته و مفهوم کاربرد در آن نقش علت و معلولي دارد
      مارکس مانند فيخته، انسان ها را موجوداتي از بنياد فعال و اجتماع انساني را نتيجه کنش آنها مي داند
      مانند ويکو مي گويد ما مي توانيم تاريخ انسان را بشناسيم زيرا به يک معنا خود سازنده آن هستيم
      نقد
        جان الستر
          هدف هاي تاريخ که الزاماً هدف هاي همه انسان ها نيستند
        روش مارکس در واکنش، ارزيابي، نقد، تدوين دوباره و انتقال موضوع ها به بحث هاي معاصر از جمله بحث تاريخ را ناديده مي گيرد
      نظام فکري مارکس
        فلسفه، اقتصاد سياسي و رشته هاي وابسته مانند تاريخ و علوم سياسي را در بر مي گيرد
        تصور او از انسان به عنوان موجود متناهي
        تفاوت بين کار يا زحمت و کنش انساني آزاد
          کنشي که مي تواند وراي الزام هاي تحميلي فرآيند اقتصادي شکل گيرد
        تفاوت بين کاپيتاليسم و کمونيسم
        تفاوت بين تاريخ و تاريخ انساني
        تفاوت بين نيازهاي اوليه و نيازهاي ثانويه
        تفاوت بين ازخود بيگانگي و خرسندي
        کنش(که متفاوت از کار است) مقوله روشنگر و بنيادي انديشه مارکس است
          مانند فيخته و ارسطو به انسان از گذرگاه کنش انساني مي انديشد
          مي پرسد: "آيا زندگي به جز کنش هدف ديگري هم دارد؟" و خود اديبانه چنين پاسخ مي دهد: "همه هستي من کنشي اجتماعي است
      بين دو نوع کنش که به مرحله هاي پيشرفته جامعه مربوط اند، فرق مي گذارد
        کار يا زحمت کنشي است که شخص در فرآيند توليد ويژه عصر سرمايه داري صنعتي مدرن از خود نشان مي دهد
          از ماده اوليه استفاده کرده
          بر آن تأثير گذارده
          شکل آن را تغيير مي دهد
          توليدي است
          خلاقانه نيست
          جسماني است
          ذهني نيست
          از بنياد فعال است
        اگر سرمايه داري توسط کمونيسم کنار گذارده شود، کار در مفهوم سنتي خود از بين خواهد رفت
          در تمام انقلاب ها از آغاز تا کنون شيوه کنش هميشه باقي مانده است... در حالي که انقلاب کمونيستي که عليه شيوه پيشين کنش حرکت مي کند، به کار پر مشقت خاتمه خواهد داد
          در مرحله کمونيسم شکل متفاوتي از کنش وجود خواهد داشت
          مارکس به ندرت در باره کمونيسم آشکارا صحبت مي کند
      فيخته
        انسان به عنوان موجود از بنياد فعال
        انسان چيز ها، خود، جهان اجتماعي پيرامون و سرانجام تاريخ انساني را ايجاد يا توليد مي کند
        مارکس در پايان بررسي جامعه صنعتي مدرن، تحليل ويژه هگل از شئ انگاري مطرح در فعاليت توليدي اقتصاد را به کار مي گيرد
        هگل در کتاب فلسفه حق خود-شئ انگاري کارگران در فرآيند اقتصادي را د ر کنار مفهوم هاي بنيادي اقتصاد سياسي کاملاً شرح مي دهد
        مارکس در تحليل سرمايه داري، به شرح هگل در باره مقوله هاي اقتصادي بنيادي تکيه مي کند
        هگل با توصيف فرآيند اقتصادي که در آن فرآورده ها و انسان ها از خود بيگانه مي شوند، شالوده اي براي نظريه از خو د بيگانگي مارکس فراهم مي کند
        مارکس نيز تحليل هاي هگل از شئ انگاري حاصل از انواع کار ها و سرمايه داري صنعتي مدرن را در يک مدل کلي در باره جامعه صنعتي مدرن گردآوري مي کند
      نياز هاي انسان متناهي
        نياز هاي اوليه مانند غذا، پوشاک، سرپناه و ديگر ضرورت هاي زندگي
          از طريق کار تأمين مي کنند
        نيازهاي انساني که براي رشد انسان به مثابه فرد لازم هستند
        نظام سرمايه داري
          نمونه اعلاي مالکيت خصوصي وسايل توليد
          بيشتر انسان ها فقط قادر به تأمين نيازهاي اوليه هستند
          امکان رفع نيازهاي انساني خود را ندارند
        کار مقوله روشنگر اصلي براي مرحله سرمايه داري رشد انساني است
        انسان ها مجموعه اي از "فرآورده ها" شامل کالاها، مناسبات اجتماعي، جامعه، خود و تاريخ انساني را توليد مي کنند
          کالا فرآورده اي است که براي فروش رهسپار بازار مي شود
          انسان ها هم چنين در کنار کالا مناسبات بين خود و از آن بيشتر کل محيط اجتماعي را توليد مي کنند
          از طريق مناسبات اجتماعي ما همکاري افراد را درک مي کنيم، در اين شناخت مهم نيست اين همکاري تحت چه شرايطي، چگونه و براي چه به وجود آمده است
          مناسبات اجتماعي دست کم شامل رابطه مردم و اشياء و روابط بين مردم است
          جامعه به عنوان يک کل مجموعه مناسبات اجتماعي گوناگون است
          هر فرد نقش مشخصي درون جهان اجتماعي دارد
          اين نقش با کار اقتصادي يا شکلي از شغل مانند آجرکار، رئيس کار خانه، استاد دانشگاه يا سرمايه دار شناخته مي شود
          تاريخ انساني "فرآورده" ديگري است که از کنش انسان ها درون شرايط اجتماعي و بر بستر زمان آفريده مي شود
      تحول تاريخي
        نگاه او با آن دسته از فلسفه هاي تاريخ که تحول تاريخي را توضيح نمي دهند، متفاوت است
        ديد گاه هايدگر
          تاريخ انساني با انحراف آغازين از هستي آغاز شد
        روايت پوزيتيويستي فوکو
          ترکيبي از شناخت هاي گسسته
        نظر ليوتار
          پسامدرنيسم با نپذيرفتن تبيين هاي فراگير از مدرنيسم جدا مي شود
        فلسفه تاريخ مارکس بر اساس تبيين توسعه اقتصادي بنا شده است
          تمايز ي بنيادي بين روبنا و زير بنا
          زير بنا به سازماندهي اقتصادي شيوه توليد مربوط است
          روبنا به باقيمانده غير اقتصادي يا "فرهنگي" پديده ها؛ مانند فلسفه، حقوق و غيره مربوط است
        رابطه مشهور روبنا و زيربنا دو جنبه دارد
          رابطه اي يکسويه که زيربنا، روبنا را تعيين مي کند
          رابطه اي دو سويه که هر طرف، طرف ديگر را تعيين مي کند
        مارکس اعتقاد دارد که تحول در زير بناي اقتصادي به دگرگوني در روبنا منجر مي شود
          توسعه اقتصادي به تضادهاي اجتماعي و بحران ها منجر مي شود
          اين تضاد ها و بحران ها جامعه و به طور مستقيم تاريخ انساني را دگرگون مي کند
          مي کوشد تناقض هاي اجتماعي را با اصطلاح هگلي"تضاد" بررسي کند
        تضادهاي اجتماعي هنگامي پديدار مي شوند که توسعه نيروهاي مولد با مناسبات موجود توليد به تضاد برسد
      انقلاب
        دگرگوني اجتماعي تنظيم پذير ي است که مانع دگرگوني هاي ژرف تر مي شود
        تضاد به انقلاب اجتماعي منجر مي شود
          براي مثال گذار از سرمايه داري به کمونيسم
        هر نظام اجتماعي که بر مبناي مجموعه ويژه اي از نيروهاي اجتماعي پايه گذاري شده است هرگز قبل از تکامل تمام نيروهاي مولدش از بين نمي رود
        بحران هاي دوره اي از زوال بنيادي ناشي مي شود
        سرمايه داري سرانجام در يک چنين بحراني از هم خواهد پاشيد
          کسي نمي تواند اين پيش بيني او را اشتباه بداند و در مقابل هيچ دليل خاصي هم براي پذيرفتن آن وجود ندارد
      نظريه مارکس در باره سرمايه داري به عنوان نيروي محرکه دنياي مدرن، در واقع نظريه اي در باره جهان مدرن است
      نظريات سؤال برانگيز ماركس
        نظريه ارزش اضافي
          ارزش هر کالا فقط و فقط با مقدار کار اجتماعاً لازم براي توليد آن تعيين مي شود
          نيروي کار منبع ارزشهاي اقتصادي است و تنها کالايي است که مي تواند ارزش بيشتر ايجاد کند
          کار توسط سرمايه استثمار مي شود
          سرمايه داري به خودي خود پديد آورنده سوسياليسم است
        نظريه عمومي ارزش
        نظريه بحران اقتصادي
      نگرش تاريخي مارکس به شناخت
        مارکس از نظريه يگانگي دانش که توسط متفکران ايده آليست از کانت تا هگل مطرح شده، به نوعي حمايت مي کند
        ما نمي توانيم پديده هاي اقتصادي را به طور مستقيم درک کنيم بلکه برعکس آنها را به طور غير مستقيم و از طريق مقوله هاي اقتصادي مورد استفاده در اقتصاد سياسي مدرن درک مي کنيم
        روش درک آنها بر خلاف روش درک شرايط ساختار ذهني است که در قالب تغييرات اجتماعي جهاني، رخ مي دهند
        اين هماني هاي انتزاعي و هم تجربه گرايي رايج را رد کرده و به جاي آ نها مقوله هايي را جايگزين مي کند که حلقه رابط تجربه هستند
        مقوله ها که به شرايط تاريخي وابسته و در خدمت درک آن هستند، ثابت نبوده و در طول تاريخ تغيير مي کنند
        مقوله هاي مرکب شامل مقوله هاي ساده تر بوده و ساده ترين مقوله ها که به عنوان رابطه ظاهر مي شوند از يک شالوده عيني حکايت مي کنند
    رويکرد تاويلي به تاريخ
      شاخه مهم ديگري از فلسفه تاريخ قاره اي
      علم هرمنوتيک – علم تفسير متون- را در تفسير تاريخ سرلوحه کار خود قرار داده است
      معناي عمل و مقصود انسانها در تاريخ را مورد توجه قرار مي دهد
      به کليت هاي تاريخي بي توجه است
      برآمده از سنت تفسير مدرسي کتاب مقدس
      به هسته نمادين و زباني تعاملات انساني توجه دارند
      فن تفسير متون مي تواند رفتارها و دستاوردهاي نمادين انسان را تفسير کند
      ويلهلم ديلتاي
        علوم انساني ذاتاً با علوم طبيعي متفاوت است
        اولي رفتارهاي بامعناي انساني را بررسي مي کند و دومي در شرح علّي وقايع طبيعي مي کوشد
        رفتار معنادار و عمل نمادين سازنده زندگي انسان هستند
        ابزارهاي عقلاني علم هرمنوتيک براي تفسير رفتار انسان و تاريخ نيز مناسب است
        متفکر به کمک فهم ترغيب مي شود تا ساختار زنده معاني و انگيزه هاي فاعل تاريخي را از ديد خود او درک کند
      هايدگر، گادامر، ريکور و فوکو
      فلسفه تاريخ را از ديدگاه معنا و زبان مورد بررسي قرار مي دهد
      دانش تاريخي را ساخته تفسير رفتار و تجربه معنادار انسان مي داند
      مورخان بايد وقايع تاريخ را به اميد کشف ارتباط معنا و کنش نمادين رفتار انسان بررسي کنند
    چرخش مهم سنت هرمنوتيك در اواسط قرن بيستم
      سعي کردند معنايي براي تحولات تاريخي جديد مانند جنگ، دشمني هاي قومي و ملي، هولوکاست و ... پيدا کنند
      اين تحولات دلخراش به وقايع تکان دهنده نيمه اول قرن بيست انجاميد
      مسئله اين رويکرد را شايد بتوان «تاريخ همچون يادآوري» نام نهاد
      از ميان فلسفه هاي اروپايي قرن بيستم مانند اگزيستانسياليسم و مارکسيسم برخواسته بودند
      جستجوي معناي واقعه هولوکاست آنها را متاثر کرده بود
      پل ريکور بين حافظه شخصي، حافظه فرهنگي و تاريخ نسبت مستقيمي قائل شد
      دومينيک لاکاپرا از امکانات تئوري تفسير و تئوري نقد در توجه خود به بازنمايي هولوکاست استفاده کرد
      ديگر افراد به دنبال تاکيد بر تواريخ محلي در ساخت و تفسير گذشته مفهوم «ما» بودند
        ميخائيل کامن در بررسي عمومي جنگ داخلي آمريکا درگير اين موضوع است
      حفظ و بازنمايي گذشته در صورتبندي هويت يک نسل يا يک ملت نقشي کليدي دارد
      سياري از فلاسفه قرن بيست به ساختار ذاتي حافظه ملي که در سخن تاريخي هر جامعه اي نهفته است، توجه کرده اند
      کالينگوود هيچ وقت به تبار فلسفه قاره اي نپيوست اما در فلسفه تاريخ خود وارد چارچوب کلي فلسفه تاريخ هرمنوتيکي شد
        چگونگي تعيين محتواي تاريخ پرسش اصلي انديشه اوست
        تاريخ را متشکل از رفتارهاي انساني مي داند
        رفتارهايي که نتيجه سبک و سنگين کردن و انتخاب هستند
        مورخان بايد وقايع تاريخي را «از درون» تشريح کنند
          يعني بازسازي جريان فکري پديدآورندگان وقايع تاريخي
    فلسفه انگليسي- آمريکايي تاريخ
      نگاهي گذرا به تاريخ
      از سئوالات فلسفه تاريخ نظري کناره گرفته و در عوض به سئوالاتي در مورد منطق و معرفت شناسي دانش تاريخي روي آورده اند
      سئوال اصلي
        خصوصيات منطقي و معرفتي دانش تاريخي و تبيين آن چيست؟
      تجربه گرايي هيوم سر نخهاي مشخصي براي همه موضوعات فلسفه انگليسي- آمريکايي باقي گذاشته است
        تفسير رفتار انسان و علوم انساني
        هيوم کتاب مفصل و پر محتوايي در مورد تاريخ انگلستان نوشته است
        بر اساس تحليل رفتارها و انگيزه ها و علل عادي
        هيچ رابطه اي با تفاسير ديني تاريخ ندارد
        بر پايه اين ايده که شرح گذشته مي تواند بر فرض وجود ماهيت انساني ثابت تکيه کند
      در ميانه قرن بيست با ظهور «فلسفه تاريخ تحليلي» دوباره زنده شد
        عوامل اين بازنمايي
          دراي، دانتو و گاردنر
        از روشها و امکانات فلسفه تحليلي در توضيحات تاريخي و دانش تاريخي استفاده مي کند
        مسئله مورد توجه
          ما چگونه واقعيتهايي در مورد تاريخ را مي شناسيم؟
          يک تحليل خوب تاريخي از چه مواردي تشکيل شده است؟
          آيا اين تحليل نيازمند استفاده از قوانين کلي است و آيا دانش تاريخي با کمک شواهد تاريخي موجود بدست مي آيد؟
        بر تجربي و علمي بودن تاريخ تاکيد مي کنند
        سعي دارند اين ديدگاه را با روشهاي علمي مخصوص علوم طبيعي ثابت کنند
        مشاهده غيرتجربي را در بررسي ساختار جهان نامعتبر مي دانند
        عقل فلسفي به نفسه نمي تواند منشاء دانش حقيقي درباره ماهيت جهان باشد
        عقل فلسفي در بررسي امور تاريخي مانند سلسله وقايع، اعمال، دولتها، طبقات، امپراطوري ها، بلاها و پيروزي ها، ناکارامد است
        دانش اساسي در مورد جهان در انحصار نگاه تجربي و تحليل منطقي است
        درباره معنا و ساختار تاريخ که قبلا مطرح شد، کنجکاو نيستند
    نظريه عمومي همپل
      فيلسوف علمي بود که توجه فيلسوفان تحليلي تاريخ را به مقاله خود «کارکرد قوانين عمومي در تاريخ» برانگيخت
      تمام توصيفات علمي بايد تحت قوانين کلي قرار بگيرد
      توصيفات تاريخي موجود با مدل قانون فراگير جور در نمي آيند درحالي که مدل قانون فراگير براي اين توصيفات مدل مناسبي است
      توصيفات تاريخي بايد تابع قوانين کلي باشند
      تأكيد ارنست نِيگل بر گرايش به قانون كلي
      منتقدان
        تحقيق تاريخي مانند شرح رفتار فردي است
        به کمک تفسير قابل درک است
        ويليام دراي، ميخائيل اسکريون و آلان دوناگان
        علوم اجتماعي به جاي تکيه بر قوانين کلي بر قوانين اجتماعي تکيه دارند
        تقريبا هيچ قانون کلي اي درباره تاريخ يا سلسله وقايع وجود ندارد
        در عرض اين نظريه، نظريات قابل توجه ديگري وجود دارد که در آنها رفتارها و نتايج تاريخي درک مي شوند اما اين نظريات تحت قوانين کلي قرار نگرفته اند
        مي توان سلسله علل را بدون توسل به قوانين کلي طراحي کرد
        فرض غلط وحدت علم و شباهت منطقي و منظم همه استدلالهاي علمي با موارد خاص توصيف در علوم طبيعي انگشت شمار، باعث گسترش اين کشمکش شده است
        رويکرد قانون کلي بسيار ضعيف و معلول است و از آغاز توانايي طرح سوالات مهم درباره ماهيت تاريخ و دانش تاريخي را نداشته است
        ناديده گرفتن هويت اصيل علوم اجتماعي مرتبط با تاريخ و مسله کردن تحقيق انساني با تغيير چهره و تشبيه ناصواب آن به فيزيک، بسيار دردناک است
        تاکيد بر مدلهاي طبيعي براي تحقيق تاريخي و اجتماعي به راحتي باعث پذيرفتن مدل قانون کلي مي شود اما بايد گفت اين پذيرش راه به جايي نمي برد
    عينيّت تاريخي
      پرسش‌ها
        آيا بار ارزشي رفتارهاي انسان جمعبندي بي طرفانه مورخ را مخدوش نمي سازد؟
        آيا تاکيد، ناديده گرفتن، انتخاب و تفسير بازنمايي تاريخي وابسته به زاويه ديد فردي مورخ است؟
        آيا دانش تاريخي مي تواند گذشته را عينا ً بازنمايي کند؟
        آيا متفکر مي تواند فارغ از تعصبات اخلاقي، سياسي، ايدئولوژيکي و طبقاتي، به بررسي جهان بپردازد؟
        آيا اصلا واقعيت تاريخي معيني وجود دارد که از تفاسير بعدي بي نياز باشد؟
        آيا تاريخ به ذات خود داراي واقعيت عيني است و از بسترهاي شکل گيري خود مستقل است؟
        آيا واقعيتي که نام «انقلاب فرانسه» به آن اطلاق شود، وجود دارد و آيا اصلا از روايتهاي مختلف انقلاب فرانسه مي توان به يک جمع بندي رسيد؟
        آيا اساسا ً بنياني براي اعتقاد به خصوصيات معين و عيني وقايع و شرايط گذشته وجود دارد، خصوصياتي که مستقل از روايت ما باشند؟
        آيا واقعيتي مستقل از روايت در لايه زيرين ساختارهاي تاريخي وجود دارد که مورد رجوع مورخين قرار گيرد؟
      جان پسمور
        عينيّت تاريخي مشکلات زيادي بوجود مي آورد
        بار ارزشي داشتن رفتار اجتماعي
        تفاسير مورخين داراي بار ارزشي است
      جواب‌هاي فلسفه تحليلي
        در آشتي بين ايده محقق و ارزشهاي ديني هيچ مشکل بنياديني وجود ندارد
        در راه تحقيق درست هيچ مانع معرفتي وجود ندارد
        محقق مي تواند کليت گفتارها، کردارها و رسوم فرهنگي مختلف را به درستي بررسي کند
        لازم نيست کسي ارزشها و جهانبيني يک سان کولت را داشته باشد تا بتواند ارزيابي عادلانه اي در مورد آنها داشته باشد
          مردم بي چيز پاريس سان کولوت (بدون کولوتها) خوانده مي شدند، زيرا آنها بجاي کولوت (شلوارهايي که تا بالاي زانو بودند) که در آن زمان بين فرانسويان ثروتمند مد بود، از شلوارهاي عادي استفاده مي کردند
          انقلاب فرانسه در چهاردهم ژوئيه ۱۷۸۹ با حمله سان كولوت‌ها به زندان «باستيل» در پاريس، آغاز شد. آن‌ها از سياستهاي افزايش ماليات لويي شانزدهم، پادشاه فرانسه، به خشم آمده بودند
        ارزش علمي کار دانشمندان و مورخان در رعايت ارزش اصول عقلاني و قدرت دوري از فرضيات هنگام بررسي واقعيات نامطبوع است
        نگاهي دوباره به تاريخ علم و نوشته هاي تاريخي نشان مي دهد که اين ارزش عقلاني همواره درکار بوده است
        دانشمندان و مورخين بسياري مي شناسيم که نتيجه گيري هاي آنها نه با پيش فرضهاي ايدئولوژيک بلکه با جستجوي سخت کوشانه مدارک و شواهد ميسر شده است
        گذشته دقيقاً همان است که اتفاق افتاده
          اين رخدادها اخباري از خود بجاگذاشته اند
          اين اخبار بنيان عقلاني اطمينان ما به گذشته هستند
          ما مي توانيم تفسيري قابل قبول از «عينيت گذشته» بدست دهيم
    عليت در تاريخ
      پرسش‌ها
        آيا برقراري نسبت علّي نيازمند تشخيص يک نظم علّي است؟
        آيا با کشف شرايط لازم و کافي مي توان نسبت علي برقرار کرد؟
        آيا مي توانيم با جستجوي مکانيزم هاي علّي، بين وقايع تاريخي نسبت علّي برقرار کنيم؟
        آيا وقايع معين در شرايط خاص حتما ً رخ مي دهند؟
        آيا سقوط امپراطوري روم بر بستر شرايط مادي و نظامي قبل از بحران حتمي بود؟
        آيا دوره هاي تورم فزاينده باعث تزلزل سياسي مي شود؟
      مشکل جبر تاريخي
      تئوري عليت فلسفه علم پوزيتيويست
        اساس اين نظريه فرضهاي هيوم در مورد عليت است
        عليت چيزي نيست مگر يک همزماني هميشگي
        مدل قانون کلي مي توانست نظريه عليت تاريخي را توجيه کند
      پاسخ‌ها
        گرايش به تبيين علّي در علوم اجتماعي کاملا ً غلط است
          پديده هاي اجتماعي به نظم علّي کلي در نمي آيند
          يا بايد مفهوم عليت را به تفسير بکشيم يا کلا ً زبان علّي را کنار بگذاريم
        علل را شرايطي بهم پيوسته و ايجابي براي وقوع واقعه تعريف کنيم
          شرايط کافي و/ يا لازم که احتمال واقعه را کم و زياد مي کنند
          از جانب فلسفه «زبان عمومي» و بحث تحليل زبان علّي تقويت مي شود
          استدلال براساس شرايطي که بوجود نيامده اند، روشي براي کشف شرايط لازم و/يا کافي وقوع حادثه است
          گفتن اينکه الف براي وقوع ب ضروري بود مستلزم اين است که نشان دهيم ب اتفاق نمي افتاد اگر الف نبود
          در رخدادهاي علّي هيچ عامل واحدي به تنهايي براي وقوع يک اتفاق ضروري نيست
          نتيجه بوسيله ترکيبي از عوامل وابسته به هم حاصل شده است
          علل تاريخي معمولا ً نتيجه تامل انسان هستند
            اختصاص يک دليل براي فلان عمل تاريخي در عين حال تشخيص علت نتايج آن عمل هم هست
        رئاليسم علّي
          فيلسوفان تحليلي دهه 1960 به يک امر حياتي براي درک درست عليت تاريخي توجه نکردند
          امکان جستجوي مکانيسم علّي در پيچيدگي وقايع تاريخ
          روايات معمولا برداشتي از وقايع هستند
            وقايعي که خود علّت و مقدمه وقايع بعدي هستند
          فلسفه علوم اجتماعي، پشتوانه محکمي براي تبيينهاي تاريخي فراهم کرده است
            معطوف به يافتن مکانيسمهاي علّي
    چرخش زباني
      فلسفه تاريخ انگليسي زبان در دهه 70 تغيير جهت قابل ملاحظه اي داشت
      با چاپ کتاب هايدن وايت به نام فراتاريخ
      نوشته هاي لوئيس مينک در همان دوره
      بر بسياري حوزه هاي فلسفه و ادبيات تاثير گذاشته
      بر فلسفه تاريخ نيز موثر واقع شد
      تحت تاثير هرمنوتيک، پست مدرنيسم و نظريه ادبي
      بر جنبه زباني نوشته تاريخي تاکيد مي کردند و اينکه روايت تاريخي صرفاً روايت سلسله وقايع نيست
      ساختار دروني روايت تاريخي مهم است
      غنا و ترکيب روايت تاريخي مورد توجه بيشتري قرار گرفت
      فرانک آنکر اسميت بسياري از اين موضوعات جديد را در تلقي خود از روايت تاريخي گنجاند
      روي هستي شناسي تاريخي متمرکز شدند
      تفاوت با فلسفه تاريخ تحليلي
        بيشتر بر روايت تاريخي تاکيد مي کند تا عليت تاريخي
        از لحاظ نظري به سنت هرمنوتيک نزديکتر است تا سنت پوزيتيويسم
        ذهن گرايي و تفاسير چندگانه مهم تر از عين گرايي، حقيقت و تطابق با واقعيت است
        بيشتر متوجه موقعيت تاريخي ماهيت انسان است تا موقعيت کلي ماهيت انسان
        به هردر نزديکتر است تا ويکو
        آگاهي انسان را محصولي تاريخي مي داند و تشخيص ارتباط انديشه انسان با گذشته را کار مهم مورخ تلقي مي کند
        روبرت دارنتون براي برقراري اين ارتباط به روشهاي قوم شناسانه روي آورده است
    دانيل ليتل: نياز به فلسفه تاريخ جديد
      سؤالات حل نشده
        هسته اصلي و واقعي ساختارها و موجوديت هاي تاريخي (دولتها، امپراطوري ها، جنبشهاي ديني و...) چيست؟
        آيا مي توانيم مفهومي از هستي اجتماعي و تاريخي بدست دهيم که مانع اشتباه شيء انگاري باشد، اما در عين حال واقعيتي موجه به هستي هاي مفروض بدهد؟
        ذات علّي وقايع و ساختارهاي تاريخي که بنيان تحليلات تاريخي هستند، چيست؟
        نقش تفسير از نوع «هم ذات پنداري» درباره گذشتگان چيست؟
        مورخان چگونه به قضاوت درستي درباره اين هم ذات پنداري دست مي يابند؟
        آيا تفسير درستي از رفتار و انديشه انسانهايي که ديگر استخوان هايشان نيز پوسيده، ممکن است؟
        اين واقعيت پديدارشناسانه چگونه در شرح عليت تاريخي به کار مي آيد؟
        آيا ما مي توانيم به روايات مربوط به گذشته، تصوير نظامها، ساختارها، انسانها و روابط بين آنها اطمينان کلي داشته باشيم؟
        آيا دانش تاريخي علي الابد سئوال برانگيز باقي خواهد ماند؟
        عليت تاريخي مانند عليت فيزيکي ضرورت طبيعي ندارد
          زيرا قوانين ثابتي براي پيشروي وقايع تاريخي وجود ندارد
          نيازمند برداشت جديدي از علّيت هستيم
            براي موضوعات تاريخي مناسب باشد
      روشن‌كننده مسائل بنيادي حل نشده
      چنين فلسفه تاريخي با جريانات هرمنوتيکي و روايي مهم در سنت قاره اي و فلسفه تاريخ انگليسي- آمريکايي سالهاي اخير، درخواهد آميخت
        اين فلسفه تاريخ مسئله معرفتي مهمي دربرخواهد داشت که با فلسفه تاريخ تحليلي در ارتباط است
        خود را از فرضيات محدود کننده پوزيتويسم جدا نگه مي دارد
      با تبيين اجتماعي دست و پنجه نرم مي کند
        با موضوعاتي که براي نسل امروزي مورخان علمي- اجتماعي مهم است
        فهم امروزين فلسفه علوم اجتماعي که متوجه هستي شناسي و تبيين اجتماعي است براي آن فلسفه تاريخ مهم خواهد بود
      چند فرض هستي شناختي
        تاريخ از رفتار انسان در نهاد ها و ساخت هاي انساني شکل گرفته است
        هيچ عامل فرا انساني در تاريخ نيست
        هيچ معنا يا روند فوق انساني در تاريخ وجود ندارد
        وقايع و جريانها صرفا توسط جريانهاي علّي واقعي و رفتارهاي فردي بوجود مي آيند
        تبيين تاريخي هم بر استدلال ساختاري علّي استوار است و هم بر تفسير اعمال و نيات، بنابرين اين تبيين ها هم علّي هستند و هم هرمنوتيکي
        هيچ قانون علّي فراگيري در امور انساني وجود ندارد
        دست علّيت اجتماعي از طريق تلاش عامل انساني و ناگزيري نهادها و ساختارها در کار است
        هدف تاريخي معقول، تعريف مکانيسم علّي روند تاريخ و مکانيسمي است که همواره متکي به عوامل تاريخي درون روابط اجتماعي واقعي است.
        دانش تاريخي بر شناخت تجربي استوار است
          توجيه دعاوي تاريخي مستلزم اثبات قاطع تجربي آن است
        عينيت تاريخي امر مسلمي است
          مورخان قادرند با خوشبيني به بررسي مدارک مويد نظريه آنها در مورد گذشته بپردازند
      ديويدسون و تيلور
        هيچ مغايرتي بين علل و دلايل، و همچنين بين فهم و تبيين نيست
      نسبت به تنوع صور دانش تاريخي حساس خواهد بود
      قواعد تاريخ شامل بسياري مطالب مانند توضيح علّي، توصيف اطلاعات و تفسير روايي رفتار انسان است
      روايت تاريخي خود جوانبي دارد
        جنبه هرمنوتيکي
          به معناي افعال پيچيده انسان هاي متعدد مي پردازد
        جنبه علّي
          مکانيسم هاي علّي که براي حصول نتيجه خاصي گرد هم جمع شده اند
      طيفي از ساخت هاي معرفتي وجود دارد که دانش تاريخي با آنها بيان مي شود
        هر نوع دانش تاريخي در روايت بيان نمي شود
        براورد جزئي استانداردهاي تاريخي زندگي
        استدلالهاي علّي تغيير جمعيت
        مقايسه جريانهاي مشابه در موقعيتهاي متفاوت تاريخي
      مي تواند لايه هاي متون تاريخي را ارزيابي کند
        لايه اي تغييرات اقتصادي و ساختاري جامعه را نشان مي دهد
        ديگري تغييرات عرفي
        آن يکي تغيير عقايد و نگرش جامعه را
  منابع
    https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE
      فلسفه تاريخ شاخه‌اي از فلسفه است که با استفاده از روش‌ها و مفاهيم و تحليل‌هاي فلسفي به بررسي وقايع گذشته و ماهيت اطلاعات تاريخي به دست رسيده از گذشته مي‌پردازد.[۱][۲] دليل توجه فلاسفه اين موضوع اين است که مفهوم تاريخ نقش کليدي در تفکر بشري بازي مي‌کند. تاريخ، توجه انسان را به تغييرات، نقش عوامل مادي در امور انسانها، و معاني که انسانها به وقايع تاريخي داده‌اند، جلب کرده و قابليت يادگيري از تاريخ را فراهم مي‌آورد. تاريخ همچنين از اين جهت مورد توجه فلاسفه بوده که امکان درک بهتر وضيعت جاري را (با روشنگري نيروها، انتخاب‌ها و شرايطي که در گذشته حاکم بوده و به مسير تاريخ جهت داده) مي‌دهد.[۲]
      محتويات [نهفتن]
      ۱ منشأ فلسفه تاريخ
      ۲ رشد تجربي گرايي و پوزيتيويسم منطقي
      ۳ ظهور دو روش بررسي تاريخ
      ۴ تشکيل ايده‌هاي فلسفي در طول تاريخ
      ۵ منابع
      ۶ پيوند به بيرون
      منشأ فلسفه تاريخ[ويرايش]
      هرچند منشأ دقيق فلسفه تاريخ (همانند بقيه شاخه‌هاي فلسفه) مشخص نيست ولي به عقيده گوردن گراهام اين شاخه از فلسفه از دل مطالعات مذهبي تاريخ (خصوصاً مسيحيت و يهوديت)، پس از تغيير و تحولاتي زاده شد. به عقيده گوردن گراهام، اولين فيلسوف برجسته‌اي که مشخصاً تلاش کرد خلاصه طرح کلي تاريخ تمام دنيا را فراهم آورد امانوئل کانت بود (در کتاب The Idea of a Universal History from a Cosmopolitan Point of View). پس از او هگل در کتاب Lectures on the Philosophy of World History تلاش کرد که به کل تاريخ بشر معني فلسفي و منطقي بدهد.[۱]
      رشد تجربي گرايي و پوزيتيويسم منطقي[ويرايش]
      در قرن ۱۹ ميلادي، فلسفه هگل و پس از او مارکس، محبوبيت خود را در پي رشد سريع علوم تجربي به تدريج از دست دادند: رشد سريع علوم تجربي به همراهش تجربي گرايي و پوزيتيويسم منطقي را به همراه آورده بود. فلسفه هگل از دو جهت مورد انتقاد قرار گرفت: يکي به دليل عدم ارضاء اصل تحقيق پذيري (اينکه آزمايشي نمي‌توان طراحي که که صحت نظريه را توسط مشاهدات خارجي مورد بررسي و تأييد قرار بگيرد)، و ديگري اينکه در اين فلسفه از ممکن الوقوع تاريخي چشم پوشي شده و تأکيد بر لازم الوجود تاريخي مي‌باشد. در اين دوران فلسفهٔ علم پوپر توجه فلاسفهٔ تاريخ را به ابزارها و روش‌هاي بررسي تاريخ جلب کرد.[۱]
      ظهور دو روش بررسي تاريخ[ويرايش]
      در اين دوران دو ديدگاه مختلف در مورد روش‌هاي بررسي تاريخ وجود داشت: از نظر برخي وظيفهٔ فلسفهٔ تاريخ، کشف قوانين عامي بود که بر رويدادهاي تاريخي حاکم است، همان گونه که وظيفهٔ علوم تجربي کشف قوانين عام طبيعت مي‌باشد. گروه دوم سعي داشتند معني رفتار انسان‌ها را توضيح دهند. اين گروه از فلاسفه اين معاني را به صورت روايي بيان مي‌کردند تا اينکه بخواهند آنها را از اصول و قوانيني استنتاج کنند.[۱] هيچ‌کدام از دو گروه موفق به چيرگي بر ديگري نشدند و فلاسفه کم‌کم انگيزه و علاقه خود را به اين موضوع از دست دادند.[۱]
      تشکيل ايده‌هاي فلسفي در طول تاريخ[ويرايش]
      فلاسفه سپس شروع به تفکر بر روي ماهيت رفتار انسان کردند. اين علاقه به بررسي ماهيت رفتار انسان، و همچنين احيا هرمنوتيک آلماني (هرمنوتيک علمي است که سعي در بررسي متون بر اساس فرهنگ و اجتماع زمان تأليف مي‌کند)، باعث توجه مجدد به نوشته‌هاي هگل و نيچه شد. پيشرفت در علوم ديگر مانند نظريه‌هاي اجتماعي تأثير زيادي روي فلسفهٔ تاريخ داشت. در اين دوران موضوع تشکيل ايده‌هاي فلسفي مهم در طول تاريخ مورد بررسي فلسفه قرار گرفت. مطالعات فلاسفه آنها را به اين سمت هدايت کرد که «عصر روشنگري» در غرب را به عنوان يک دوره تاريخي مهم در رشد فلسفه ديده، و علاوه بر اين پس از شناسايي اين دوره به اين نتيجه برسند که دنيا در حال حاضر وارد دوران جديد «پست مدرن» شده‌است. بدين گونه نظريات اجتماعي و فلسفي از فرهنگ، مجدداً برگشت کرده و مورد عنايت فلسفه قرار گرفتند.[۱]
    http://www.ettelaathekmatvamarefat.com/new/index.php?option=com_content&view=article&id=90:1389-05-10-13-25-46
      فلسفه تاريخ چيست؟
      دانيل ليتل
      ترجمه حميد کوزري
      دانيل ليتل استاد فلسفه دانشگاه ميشيگان و نويسنده مدخل فلسفه تاريخ در دايرة المعارف استنفورد است. در اين مقاله سعي شده تمامي مسائل و شاخه هاي مطرح در اين بحث خلاصه وار معرفي شوند. همچنين ارجاعات اين مقاله کمک بسيار خوبي براي آشنايي با متون اوليه هستند، به همين خاطر اين مقاله را در صدر مجموعه مقالات اين پرونده قرار مي دهيم.
      تاريخ نقش بنياديني در تفکر بشر دارد. اين مفهوم با مفاهيمي چون عمل انساني، تغيير، تاثير شرايط مادي در امور انساني و واقعه تاريخي در ارتباط است و امکان "کسب تجربه از تاريخ" را پيش روي ما قرار مي دهد. تاريخ همچنين از طريق درک نيروها، انتخابها و شرايطي که ما را به لحظه حال رسانده اند باعث مي شود اکنون خود را بهتر بشناسيم. بنابرين جاي شگفتي نيست که فيلسوفان هر از چند گاهي به بررسي تاريخ و طبيعت دانش تاريخي متوجه گردند. تمام اين مسائلي که مطرح کرديم مي توانند در بدنه واحدي به نام "فلسفه تاريخ" جمع شوند. فلسفه تاريخ امري چند وجهي است و از تحليلات و استدلالات ايدئاليست ها، پوزيتيويست ها، اهل منطق، متکلمان و ديگران تشکيل شده است. از طرف ديگر فلسفه تاريخ بين اروپائيان و انگليسي- آمريکايي ها و بين هرمنوتيک و پوزيتيويسم در حال کش و قوس است.
      ارائه يک تصوير واضح از تمامي نظرات درباره "فلسفه تاريخ" همانقدر ناممکن است که تعريف رشته اي علمي و شامل همه اين رويکردها. تصور اينکه هنگام بيان عبارت "فلسفه تاريخ" به سنت فلسفي خاص اشاره مي شود، تصور غلطي است، چون مکاتب مطرح در اين حوزه به ندرت با هم به تفاهم مي رسند. با اين حال نوشته هاي فيلسوفان درباره تاريخ چون خوشه هايي است حول چند سئوال خاص که هر يک متضمن متافيزيک، هرمنوتيک، معرفت شناسي و تاريخ گرايي مربوط به خود است. سئوال ها چنين هستند: 1- تاريخ از چه نوع اعمال فردي، ساختارهاي اجتماعي، دوره ها، حوزه ها، تمدن ها، جريانات تاثيرگذار بزرگ و چه نوع اراده الاهي تشکيل شده است؟ 2- آيا تاريخ در وراي حوادث و اعمال فردي تشکيل دهنده آن، همچون يک کل داراي معنا، ساختار و خط سير مشخص است؟ 3- شناسايي، بازنمايي و تبيين تاريخ مستلزم چه چيزهايي است؟ 4- تا چه اندازه تاريخ بشر سازنده اکنون اوست؟ براي اينکه بتوانيم مسائل و مکاتب مطرح در فلسفه تاريخ را باز کنيم، آنها را اينگونه دسته بندي کرده ايم:
      1. تاريخ و روايت آن
      2. فلسفه تاريخ قاره اي
      2-1. ماهيت انسان کلي است يا تاريخي؟
      2-2. آيا تاريخ رو به سمتي دارد؟
      2-3. فلسفه تاريخ هگل
      2-4.رويکرد تاويلي به تاريخ
      3. فلسفه انگليسي- آمريکايي تاريخ
      3-1. قوانين کلي تاريخ
      3-2. عينيت تاريخي
      3-3. عليت در تاريخ
      3-4. مباحث جديد فلسفه تاريخ
      4. تاملي دوباره بر فلسفه تاريخ
      1. تاريخ و روايت آن
      تاريخ چيست؟ تاريخ را به طور خيلي رسمي مي توان گذشته انسان و روايت منسجم آن تعريف کرد. البته ما مي توانيم از گاه شماري وقايع غير انساني مانند تاريخ منظومه شمسي يا تاريخ محيط زيست زمين در يک گستره بيليون ساله صحبت کنيم، اما مسائل مهم فلسفه تاريخ فقط در روايت ما از گذشته انسان آشکار مي شوند. اين نکته در کتاب فلسفه تاريخ کالينگوود مورد تاکيد قرار گرفته است. تاريخ براي ما جذاب است زيرا بگفته مارکس: "انسانها تاريخ خود را مي آفرينند اما نه بر پايه انتخاب خودشان." از اين گفته چنين برمي آيد که تاريخ هم درکاربودن (انتخابهاي افراد و گروه ها) را نشان مي دهد و هم ساختار و شرايط جبري را. به همين خاطر نتايج تاريخي از لحاظ علّي نه حتمي هستند و نه کاملا نامعين و اتفاقي. بنابرين مورخ مي تواند شرايط تاريخي اي را کشف کند که انسانها را به يک راه خاص وادار و مقيد مي کنند و از اين طريق باعث بوجود آمدن نتيجه تاريخي خاصي مي شوند. شايد بتوانيم در آغاز تاريخ را اين چنين تعريف کنيم: زنجيره منظم و زمانمندي از وقايع و جريانها که رفتار انسان را نشان مي دهد، مفاهيم عليت، ساختار و رفتار در آن با هم مرتبط هستند و تاثير اتفاق، امکان و نيروهايي بيروني در آن ديده مي شود.
      ممکن است بگوييم چيزي تحت عنوان "تاريخ کلي" وجود ندارد. چنين چيزي درست است اما اين تعريف تنها تصويرگر مجموعه اي قابل فهم از جريانهاي تاريخي است که ممکن است به عنوان يک تاريخ انساني "فراگير" نگريسته شود. تاريخ انساني فراگير يعني مجموعه کاملي از مسائل رشد جمعيت، شهرنشيني، نوآوري فناورانه، تغيير اقتصادي، رشد دانش، فرهنگ و غيره. اما اين تعريف بسيار گمراه کننده است زيرا تاريخ را داراي نظم و ساختاري مي داند که در عالم واقع داراي آنها نيست. بايد گفت فقط تاريخ هاي خاص وجود دارند، يعني تاريخ شرايط و اوضاع مختلف و مورد نظر ما. عرصه تاريخ مملو از کنشهاي انساني و جريانات اجتماعي جهاني است. بنابرين بيرون کشيدن تاريخ امري خاص - مثلا کشاورزي يا انقلاب فرانسه يا علم مدرن يا اسلام- از ميان درهم تنيدگي کامل وقايع و کنشها بغرنج مي نمايد. منظور از اين پيچيدگي مجموعه خاصي از موضوعات تاريخي مرتبط با هم است که در حرکت تاريخ ترسيم مي شوند. اين مسئله نکته ديگري را مطرح مي کند و آن اينکه "تاريخ" تا حدي به "آنچه رخ داده است" وابسته است و تا حدي به "آنچه مورد علاقه ماست ." اين نکته عينيت قضاوت در مورد گذشته را طرد نمي کند. وقايع و کنشها در گذشته رخ داده اند، فارغ از اينکه ما به آنها توجه کنيم يا نه، اما ساماندهي آنها مثلا در روايتي در مورد "بيداري ديني" يا "تشکيل يک دولت مستبد" متضمن يک ساختار تفسيري در مورد آنهاست که ذاتا به علايق مشاهده گر وابسته است. چيزي به عنوان "تاريخ بي طرف" وجود ندارد. بنابرين بر پايه نگاه کاملا روشني مي توان اذعان کرد که تاريخ از تفسير تاريخي و علاقه تاريخي شکل گرفته است، حتي اگر آن رخداد هاي اصلي خودشان ديگر در ميان نباشند.
      با اين حساب بايد پرسيد روايت تاريخي چيست؟ ما مي خواهيم گذشته را بشناسيم، روايت کنيم، بفهميم وشرح دهيم. اين رويکرد بر نسبت معرفتي ما با گذشته تاکيد مي کند. ما در بازنمايي واقعياتي مانند خرابه ها، کتيبه ها، مدارک، تاريخهاي شفاهي، اسناد تخصصي و نوشته هاي مورخين را براي اثبات نتايجي در مورد شرايط و مردمان گذشته به کار مي گيريم. با اين کار ما چند ايده را برجسته مي کنيم : ايده دانستن اصلاعاتي درباره شرايط انساني گذشته؛ ايده فراهم کردن روايتي که با کمک آن سلسله اي از کنشها و وقايع تاريخي منتهي به ما فهميده شده و براي ما "با معنا مي شود" و ديگر ايده ايجاد يک نگاه علي به تحقق بعضي امور تاريخي خاص. توجه کنيد که اين ايده ها مسائل فلسفي مهمي را دربرمي گيرد که در فلسفه تاريخ طرح خواهند شد؛ مسائلي مانند تفسير کنشهاي انساني با معني، تبيين علّي، جايگاه دانش تجربي درباره گذشته و جايگاه اقرار به " معني" درباره وقايع تاريخي بزرگ. هر کدام از اين صورت بندي ها مسائل جديد و مختلفي را براي تبيين فلسفي بوجود مي آورد.
      اما بايد گفت رابطه ما با گذشته صرفا رابطه اي معرفتي نيست، بلکه گاه عاطفي و عملي نيز هست. ما گذشته را خلق مي کنيم، تفسير مي کنيم، به آن جنبه تخيلي، افسانه اي يا قهرمانانه مي بخشيم و در عين حال بعضي از داستانهاي گذشته - که همان « تاريخهاي» ما باشند- را ملاک درستي عملکرد، ملاک صحت رفتار سياسي خود يا ملاک خصلت ملي گرايي قرار داده، يا رفتار آينده را توجيه مي کنيم. اين جنبه از روايت تاريخي مسائل فلسفي زيادي نيز بر مي انگيزد، مثلا اينکه آيا اين داستانها بنيان معرفتي دارند يا نه؟ آيا بعضي از تفسيرهاي ارزشي برتر از ديگر تفسير هاست؟ آيا مي توانيم بين دو روايت تاريخ تمايز واضحي قائل شويم ؟
      سومين مطلب مهم در تاملات فلسفي درباره تاريخ، ارتباط تاريخ و سرشت انساني است. انسانها به چه معنا موجودات تاريخي هستند؟ آنها چگونه به ريشه هاي تاريخي خود متصل مي شوند؟ چگونه فرهنگ و ماهيت انسان تاريخ را شکل داده و نمايان مي کند؟ مکتب اصالت تاريخ معتقد است صناعات انساني مانند معناها، ارزشها، زبان، قوانين و فرهنگ همه محصولاتي تاريخي و نتيجه شرايط ماقبل خود هستند. تغييرات تاريخي نيز ساخته دست انسانهاي شکل گرفته توسط خود تاريخ است. بنابرين انسانها هم تاريخي بوجود مي آيند و هم تاريخي خلق مي کنند. در مقابل اين نگاه، مکتب کلي گرايي معتقد است انسانها ذاتا يکسان هستند، چه در مصر باستان چه در بروکلين اکنون، بنابرين وظيفه تبيين تاريخي کشف يکساني انسانهاي بي شمار در گذشته و حال است.
      بايد يادآور شد که مفهوم «معنا» در بحث تاريخ در سه حوزه مطرح مي شود. 1- معناي رفتار فردي درون وقايع تاريخي 2- معناي دسته اي از وقايع تاريخي در ميان گستره وسيع تاريخ و 3- معنايي که نزد بازيگران بعدي تاريخ هنگام بازنمايي و موضوع بندي روايات گذشته شکل مي گيرد. تفاوت قائل شدن بين اين سه جنبه معنا بسيار مهم است، چون روشهاي بررسي و درک اين معناها کاملا ً متفاوت است. درهم آميختن اين معاني با تاريخ، تاکيد سنت قاره اي بر تفاوت علوم انساني و علوم طبيعي را موجه کرده و استفاده از روشهاي تحقيقي براي درک معناي رفتارها و وقايع را مهم جلوه مي دهد.
      در نهايت توجه به اين نکته مهم است که سئوالات تاريخي مي توانند در طيف وسيعي از چهارچوب ها و درجات مطرح شوند. اگر به انقلاب فرانسه توجه کنيم مي توانيم سئوالاتي هرچه فراگيرتر مطرح کنيم: استانداردهاي زندگي روستايي در فرانسه ربع سوم قرن هجدهم چگونه بود؟ چرا آريستوکراتها، صنعتگران و دهقانان در بحران سال 1789 آنگونه رفتار کردند؟ دلايل اقتصادي و سياسي انقلاب چه بود؟ جايگاه انقلاب فرانسه در سير تمدن اروپا کجاست؟ همچنين مي توان تحقيقات تاريخي را به عرصه جفرافيا و جمعيت شناسي کشاند و در نتيجه بر تاريخ اقتصادي نواحي مرکزي انگليس، بريتانيا، اروپاي غربي يا اوراسيا متمرکز شد. اين چنين تمرکزي متضمن حوزه هاي جغرافيايي وسيع و پيچيدگي برآمده از روشهاي مختلف تحليل است. بنابرين انتخاب واحد و قالب تحليل از لحاظ تاريخنگاري بسيار مهم و در خور توجه فلسفي است.
      2. فلسفه تاريخ قاره اي
      مسئله تاريخ هر از چندگاهي مورد توجه فلسفه جديد اروپا بوده است. سنت طولاني و اغلب آلماني تفکر به تاريخ همچون يک کل و روند قابل درک وقايع، ساختارها و جريانها نگاه مي کند که فلسفه تاريخ براي آن ابزاري تفسيري است. اين رويکرد نظري و فراتاريخي مدعي تشخيص خط سير و دوره هاي بزرگ و فراگير تاريخ است و عليرغم پيش و پس بودن نامنظم جنبشهاي تاريخي خاص بر اين رويکرد مصمم است. فيلسوفان عصر جديد مانند ويکو، هردر و هگل سئوالاتي در مورد خط سير کلي و معناي تاريخ مطرح کرده اند. ديگر شاخه کمي متفاوت تفکر سنت قاره اي که با فلسفه تاريخ بسيار مرتبط است، سنت هرمنوتيکي علوم انساني است. اين فيلسوفان با تاکيد بر «دور هرمنوتيکي» استدلالي فلسفي براي تاکيد بر تفسير روايي از تاريخ طرح مي کنند. با کمک مفهوم «دور هرمنوتيکي» انسانها معناي خلق شده توسط ديگران مانند متون، نشانه ها و رفتار ها را مي فهمند. شلايرماخر، ديلتاي و ريکور از جمل اين فيلسوفان هستند.
      2-1. ماهيت انسان کلي است يا تاريخي؟
      درست است که انسانها تاريخ را مي سازند اما سئوال از ماهيت بنيادي انسان پابرجاست. آيا «ماهيت انساني» ذاتي و يگانه است يا ويژگيهاي اساسي انسان به طور تاريخي شکل گرفته اند؟ آيا مطالعه تاريخ مي تواند نوري بر اين سئوال بيافکند؟ آيا مطالعه تاريخهاي متفاوت ما را به ماهيت غير قابل تغيير انسان مي رساند يا برعکس ما را با تفاوت بنيادي انگيزه ها، تعقلات، خواسته ها واجتماعات آشنا مي سازد؟ آيا انسانيت يک محصول تاريخي است؟ کتاب علم جديد ويکو تفسيري از تاريخ براساس ماهيت کلي انسان و تاريخ مطرح کرده است. به نظر او ماهيت يکپارچه انسان در موقعيت هاي تاريخي، تفسير رفتارها و جريانهاي تاريخي را ممکن مي سازد. ابعاد ثابت ماهيت انسان باعث بوجود آمدن حالت هاي معين مراحل رشد جامعه مدني، قانون، تجارت و حکومت مي شوند. به نظر او انسانها وقتي با چالشهاي مدني تکراري مواجه مي شوند، واکنش هاي يکسان از خود نشان مي دهند. در مورد اين نگاه به تاريخ توجه به دو مسئله مهم است. اول اينکه اين نگاه تفسير و شرح تاريخ را ساده مي سازد، چون طبق اين نظريه ما مي توانيم تاريخ را امر معيني بدانيم و بازيگرانش را با تکيه بر تجارب و طبيعت خود درک کنيم، دوم اينکه وارث فکري اين نظريه در علوم اجتماعي قرن بيستم، تئوري انتخاب عقلاني است که پايه اي براي تبيين همه جانبه اجتماعي فراهم کرده است.
      يوهان گوتفريد هردر نظر کاملا متفاوتي در مورد ماهيت و موضوعات و انگيزه هاي انساني دارد. او در کتاب خود با نام ايده هايي براي فلسفه تاريخ انسانيت از يک بافت تاريخي براي طبيعت انسان سخن مي گويد. او نگاهي تاريخي در مورد ماهيت انسان مطرح مي کند، نگاهي که طبق آن ماهيت انسان خود محصولي تاريخي است. به نظر او انسانها در دوره هاي مختلف رشد تاريخي رفتار متفاوتي از خود نشان مي دهند. اين نظريه هردر راه را براي فلسفه هاي تاريخگرا درباره ماهيت انسان نزد فيلسوفان قرن هجدهم مانند هگل و نيچه باز کرد. همچنين مقدمه اي براي جريان مهم معطوف به جهان اجتماعي در قرن بيستم يعني ايده «ساختار اجتماعي» ماهيت انساني و هويت اجتماعي گرديد.
      2-2. آيا تاريخ رو به سمتي دارد؟
      فيلسوفان سئوالاتي در مورد معنا و ساختار کلي تاريخ مطرح کرده اند. بعضي از آنها سعي کرده اند درونمايه اي منظم و کلي، معنا و سير خاصي براي تاريخ پيدا کنند. اين تلاش صورتهاي مختلفي به خود مي گيرد. مثلا مي توان گفت تاريخ اراده الاهي را پيش مي برد، يا اينکه طرحي بزرگ (که ممکن است دوري، غايتمند يا خطي باشد) در تاريخ وجود دارد، يا اينکه تاريخ هدف مهمي را دنبال مي کند (مثل نگاه هگل به تاريخ که طبق آن تاريخ به دنبال ظهور آزادي انسان است). هدف همه اين رويکردها تصوير يک نهايت و نظم بنيادين و نهفته در حوادث و آشفتگي هاي ظاهري وقايع تاريخ است.
      اين رويکرد مي تواند هرمنوتيکي تلقي گردد، با اين تفاوت که به جاي تمرکز بر تفسير معاني و رفتارهاي فردي روي مسائل تاريخي کلان متمرکز مي شود. از اين نگاه تاريخ امري پيچيده و تو در تو است و مفسر تاريخ معاني آن را به وقايع خاصي ارتباط داده و از اين طريق آن وقايع را با موضوعات و درونمايه هاي بزرگتر هماهنگ مي کند.
      يک شاخه متداول اين رويکرد مرتبط با بحث الاهيات يا مبحث آخرت است. اين شاخه ديني فلسفه تاريخ، معنا و ساختار گذشته و حال را به موضوعات خاص ديني و طرح هاي الاهي از پيش تعيين شده مرتبط مي کند. متکلمين و متفکران ديني معناي واقعي تاريخ را معادل اجراي اراده الاهي مي دانند. مسئله شر انگيزه اي براي نگاه الاهي به تاريخ است. لايب نيتس در کتاب عدل الاهي به دنبال يک تفسير منطقي از تاريخ است تا تراژدي هاي تاريخ را با اراده خير خواه خداوند همساز کند. در قرن بيستم متکلماني چون ماريتان، راست و ديسون مسائل نظام مندي براي تقويت تفسير مسيحي از تاريخ مطرح کرده اند. متفکران عصر روشنگري تفسير ديني تاريخ را رد مي کردند اما در بحث غايت شناسي، ايده پيشرفت را مطرح مي کردند. آنها ايده پيشرفت يعني حرکت انسان به سمت تمدن بهتر و عاليتر را از طريق مطالعه تاريخ تمدن قابل مشاهده ميدانستند. ويکو در فلسفه تاريخ خود مراحل بنيادي تمدن انساني را مشخص مي کند. تمدن هاي مختلف مراحل مشابهي دارند چون ماهيت انسان در طول تاريخ ثابت مانده است . روسو و کانت نيز بعضي از اين فرضيات در مورد عقلانيت و پيشرفت را در فلسفه سياسي خود وارد کردند. آدام اسميت بخشي از اين نگاه هاي خوشبينانه خود به پيشروي عقلانيت را در اعتقاد به ظهور سيستم اقتصادي اروپاي مدرن، تجسم بخشيد. برجسته کردن مراحل معين تاريخ در تفسير آن باز در قرن هجدهم و نوزدهم تکرار شد. در قرن هجده در فلسفه هگل نمودار خاصي يافت و به همان طريق در تئوري ماترياليستي مارکس در مورد پيشرفت صورتهاي اقتصادي توليد دوباره ظاهر شد.
      اين توجه به جهتمندي و مراحل معين تاريخ در اوايل قرن بيست شکل جديدي به خود گرفت. اين کار توسط تعدادي فرا تاريخدان انجام شد. آنها سعي داشتند کلان تفسيري فراهم کنند و با آن تاريخ جهان را داراي نظم دروني جلوه دهند. اشپنگلر، توين بي، ويتفوگل و لاتيمور خوانشي از تاريخ در چهارچوب فراز و فرود تمدنها، نسلها و فرهنگها مطرح کردند. نوشته هاي آنان نه خيلي ملهم از آراء فلسفي و الاهياتي بود و نه برآمده از تخصص تاريخي خاص. اشپنگلر و توين بي تاريخ را همچون روند يگانه اي تصوير کردند که تمدنها بر بستر آن از مراحل جواني، پختگي و کهولت مي گذرند.
      ويتفوگل و لاتيمور نيز تمدنهاي آسيايي را بر بستر عوامل معين و وسيعتر بررسي کردند. ويتفوگل تاريخ چين را در مقابل تاريخ اروپا قرار داده و تمدن آن را نوعي «استبداد روان» قلمداد مي کند و نتيجه مي گيرد که تاريخ چين دوري است و نه خطي. لاتيمور در توضيح رشد تمدن آسيايي از مسئله جبر جغرافيايي و بومي ياد مي کند.
      يک انتقاد به جا از ميان سيل انتقادات به تفسير کلي تاريخ اين است که اين تفسير جايي دنبال معنا مي گردد که في الواقع معنايي وجود ندارد. تفسير رفتارهاي فردي و زندگي ها قابل قبول است، زيرا در اين صورت مي توانيم برداشت هاي ايجادي و اختياري خود از معنا را در نظريه اي مربوط به افراد بگنجانيم. اما بايد اذعان کرد که هيچ عامل فرادستي در وراي وقايع تاريخي مانند انقلاب فرانسه نهفته نيست. به عنوان مثال اشتباه است اگر بکوشيم معناي جوانب انقلاب فرانسه (مانند واقعه ترور) را پيدا کنيم. رويکرد الاهياتي مي خواهد اين انتقاد را با مسئله عامليت خدا در نوشتن تاريخ، از سر باز کند اما بايد متوجه بود که وجود يک خالق الاهي براي تاريخ، انسان را در امر ساختن تاريخ هيچ کاره مي کند.
      سعي در تشخيص مراحل عمده تاريخ در نزد ويکو، اشپنگلر و نوين بي در مقابل انتقاد به نگاه تک علي آنها به پيچيدگي تاريخ، بسيار آسيب پذير است. هر يک از آنها عاملي را براي پيشبرد تاريخ مشخص کرده اند. ويکو طبيعت کلي انساني و اشپنگلر و توين بي مجموعه يکسان تغييرات تمدني را عامل روند تاريخ مي دانند. اما چاره اي جز ارزيابي فرضيات آنها بر اساس يک مشاهده تجربي نيست. بررسي تغييرات وسيع تاريخي در طول سه هزار سال تاريخ بشر شواهد کمي براي اثبات روند معين رشد تمدن، در اختيار مي گذارد. در عوض با هر مقياس واقعي که بسنجيم طيف وسيعي از احتمالات و راههاي چندگانه حرکت در تاريخ محقق شده است. اين بدان معنا نيست که هيچ تفسير قابل قبول «کلان تاريخي» براي تاريخ و جوامع انساني قابل دسترسي نيست. نظريه جامعه شناسي تمدنهاي کشاورزي اوليه پرداخته ميخائيل مان، تلاشهاي دوريئس و گودزبلوم در مورد تاريخ زيست محيط جهاني و توجه جرد دياموند به مسئله بيماري و جنگ نمونه هاي اين تفاسير کلان تاريخي است. اين دانشمندان چند جنبه فراگير تاريخ را بر پايه چند موقعيت عمومي انسان شرح مي دهند، موقعيت هايي مانند تلاش حکومت ها در کسب درآمد، نياز جوامع به بهره مندي از منابع و شيوع جهاني بيماريها. بايد اذعان داشت که مشکل تاريخ کلان نگر حفظ اصل ارزيابي تجربي براي فرضيات فراگير مطرح است.
      2-3. فلسفه تاريخ هگل
      شايد بتوان فلسفه تاريخ هگل را بزرگترين تئوري فلسفي در مورد تاريخ دانست. اين فلسفه به دنبال کشف معنا و مسيري در تاريخ است. هگل تاريخ را روندي معقول مي داند که به سمت شرايطي خاص يعني تحقق آزادي انسان حرکت مي کند. «مسئله اين است؛ هدف نهايي بشر، آن هنگام که روح خود را در جهان محقق مي کند.» هگل در فلسفه خود نسبت به پيشينيان و جانشينان گرايش بيشتري به تاريخ دارد. او بين تاريخ عيني و رشد ذهني آگاهي فردي(روح) به عنوان يک امر شخصي، رابطه اي مي بيند. اين مسئله ايده اصلي کتاب پديدار شناسي روح است. او وظيفه اصلي فلسفه را شناخت جايگاه خود در گستره تاريخ مي داند. «تاريخ روندي است که با آن روح خود و مفهوم خود را کشف مي کند.» هگل تاريخ جهان را در روايتي از مراحل تحقق آزادي انسان ساختاربندي مي کند. اين مراحل با آزادي عمومي دولت شهر يونان شروع شده سپس به شهروندي جمهوري رومي، آزادي فردي اصلاحات پروتستاني و آزادي مدني دولت مدرن مي انجامد. او در فهم خود از تاريخ جهان، تمدنهاي چين و هند را مورد توجه قرار داده است، هرچند به نظر او اين تمدنها ايستا و در نتيجه ماقبل تاريخي هستند. او لحظه هاي خاصي از تاريخ را وقايع «تاريخ جهاني» قلمداد مي کند. اين وقايع در راه تحقق غايت تاريخ يعني آزادي انسان قرار گرفته اند. مثلا فتح بخش وسيعي از اروپا توسط ناپلئون در نظر او واقعه اي تاريخي- جهاني است که با فراهم ساختن لوازم دولت ديواني معقول پيشرفت تاريخ را ممکن مي سازد. هگل حضور عقل را در تاريخ حس مي کند اما اين عقل در تاريخ نهفته است و زماني درک مي شود که کار تکامل جهان به پايان رسيده باشد. «وقتي فلسفه رنگ خاکستري خود را بر جهان مي پاشد آنگاه است که مانند زندگي رو به تکامل مي رود .... جغد مينروا بالهاي خود را با فرا رسيدن تاريکي خواهد گشود.»
      دانستن اين نکته مهم است که فلسفه تاريخ هگل تقليدي از تعقل فلسفي و نظري فيلسوفان تحليلي نيست و رويکرد فلسفي او بر پايه استدلال کاملا پيشيني و بنيادي قرار نگرفته، بلکه به نظر او يک رابطه ذاتي بين عقل فلسفي و داده تاريخي وجود دارد. توصيه او اين است که فيلسوف بايد امر عقلاني را درون امر واقع کشف کند نه اينکه آنرا بر امر واقع تحميل کند.«فلسفه بايد آنچه هست را درک کند، زيرا آنچه هست، معقول است.» رويکرد او نه صرفا فلسفي است و نه صرفا تجربي، بلکه همت او معطوف به کشف يک محور عقلاني نهفته در آگاهي کاملا تاريخي از زمانه است. اين محور بايد بتواند به نحو فلسفي بيان شود.
      2-4. رويکرد تاويلي به تاريخ
      شاخه مهم ديگري از فلسفه تاريخ قاره اي، علم هرمنوتيک – علم تفسير متون- را در تفسير تاريخ سرلوحه کار خود قرار داده است. اين رويکرد معناي عمل و مقصود انسانها در تاريخ را مورد توجه قرار مي دهد و به کليت هاي تاريخي بي توجه است. اين سنت برآمده از سنت تفسير مدرسي کتاب مقدس است. اساتيد علم هرمنوتيک به هسته نمادين و زباني تعاملات انساني توجه دارند و معتقدند فن تفسير متون مي تواند رفتارها و دستاوردهاي نمادين انسان را تفسير کند. ويلهلم ديلتاي معتقد بود علوم انساني ذاتاً با علوم طبيعي متفاوت است زيرا اولي رفتارهاي بامعناي انساني را بررسي مي کند و دومي در شرح علّي وقايع طبيعي مي کوشد. رفتار معنادار و عمل نمادين سازنده زندگي انسان هستند. ديلتاي معتقد است که ابزارهاي عقلاني علم هرمنوتيک براي تفسير رفتار انسان و تاريخ نيز مناسب است. در اين راستا اصطلاح فهم روش خاصي براي اين رويکرد بوجود آورده است. متفکر به کمک فهم ترغيب مي شود تا ساختار زنده معاني و انگيزه هاي فاعل تاريخي را از ديد خود او درک کند. هايدگر، گادامر، ريکور و فوکو انديشمنداني هستند که اين شاخه از تفسير تاريخ را قوام بخشيده اند. اين سنت، فلسفه تاريخ را از ديدگاه معنا و زبان مورد بررسي قرار مي دهد و دانش تاريخي را ساخته تفسير رفتار و تجربه معنادار انسان مي داند. در نگاه اين مورخان بايد وقايع تاريخ را به اميد کشف ارتباط معنا و کنش نمادين رفتار انسان بررسي کنند.
      سنت هرمنوتيک در اواسط قرن بيستم يک چرخش جديد و مهم در طريق خود داشت. فيلسوفان اين دوره سعي کردند معنايي براي تحولات تاريخي جديد مانند جنگ، دشمني هاي قومي و ملي، هولوکاست و ... پيدا کنند. اين تحولات دلخراش به وقايع تکان دهنده نيمه اول قرن بيست انجاميد. مسئله اين رويکرد را شايد بتوان «تاريخ همچون يادآوري» نام نهاد. عوامل اين شاخه از ميان فلسفه هاي اروپايي قرن بيستم مانند اگزيستانسياليسم و مارکسيسم برخواسته بودند و جستجوي معناي واقعه هولوکاست آنها را متاثر کرده بود. در اين راه فيلسوفي مانند پل ريکور بين حافظه شخصي، حافظه فرهنگي و تاريخ نسبت مستقيمي قائل شد. دومينيک لاکاپرا از امکانات تئوري تفسير و تئوري نقد در توجه خود به بازنمايي هولوکاست استفاده کرد. ديگر افراد به دنبال تاکيد بر تواريخ محلي در ساخت و تفسير گذشته مفهوم «ما» بودند. مثلا ميخائيل کامن در بررسي عمومي جنگ داخلي آمريکا درگير اين موضوع است. حفظ و بازنمايي گذشته در صورتبندي هويت يک نسل يا يک ملت نقشي کليدي دارد. از اين طريق بسياري از فلاسفه قرن بيست به ساختار ذاتي حافظه ملي که در سخن تاريخي هر جامعه اي نهفته است، توجه کرده اند. اگر چه کالينگوود هيچ وقت به تبار فلسفه قاره اي نپيوست اما در فلسفه تاريخ خود وارد چارچوب کلي فلسفه تاريخ هرمنوتيکي شد، زيرا چگونگي تعيين محتواي تاريخ پرسش اصلي انديشه اوست. او تاريخ را متشکل از رفتارهاي انساني مي داند، رفتارهايي که نتيجه سبک و سنگين کردن و انتخاب هستند. بنابرين مورخان بايد وقايع تاريخي را «از درون» تشريح کنند. اين کار آنها يعني بازسازي جريان فکري پديدآورندگان وقايع تاريخي.
      3. فلسفه انگليسي- آمريکايي تاريخ
      سنت تجربي و انگليسي- آمريکايي فلسفه همواره نگاهي گذرا به تاريخ داشته است. فيلسوفان اين حوزه از سئوالات فلسفه تاريخ نظري کناره گرفته و در عوض به سئوالاتي در مورد منطق و معرفت شناسي دانش تاريخي روي آورده اند. سئوال اصلي در نزد آنها چنين است: «خصوصيات منطقي و معرفتي دانش تاريخي و تبيين آن چيست؟»
      25تجربه گرايي هيوم سر نخهاي مشخصي براي همه موضوعات فلسفه انگليسي- آمريکايي باقي گذاشته است. اين تاثير شامل تفسير رفتار انسان و علوم انساني نيز مي شود. هيوم کتاب مفصل و پر محتوايي در مورد تاريخ انگلستان نوشته است. تفسير او از تاريخ بر اساس تحليل رفتارها و انگيزه ها و علل عادي بنا شده و هيچ رابطه اي با تفاسير ديني تاريخ ندارد. نگاه فلسفي او به تاريخ بر پايه اين ايده است که شرح گذشته مي تواند بر فرض وجود ماهيت انساني ثابت تکيه کند.
      رويکرد انگليسي- آمريکايي در فلسفه تاريخ در ميانه قرن بيست با ظهور «فلسفه تاريخ تحليلي» دوباره زنده شد. عوامل اين بازنمايي دراي، دانتو و گاردنر هستند. اين رويکرد از روشها و امکانات فلسفه تحليلي در توضيحات تاريخي و دانش تاريخي استفاده مي کند. مسئله مورد توجه در اينجا ويژگيهاي دانش تاريخي است، يعني ما چگونه واقعيتهايي در مورد تاريخ را مي شناسيم؟ يک تحليل خوب تاريخي از چه مواردي تشکيل شده است؟ آيا اين تحليل نيازمند استفاده از قوانين کلي است و آيا دانش تاريخي با کمک شواهد تاريخي موجود بدست مي آيد؟ فيلسوفان تحليلي بر تجربي و علمي بودن تاريخ تاکيد مي کنند و سعي دارند اين ديدگاه را با روشهاي علمي مخصوص علوم طبيعي ثابت کنند.
      فيلسوفان تحليلي مشاهده غيرتجربي را در بررسي ساختار جهاننامعتبر مي دانند. نظر آنها درباره تاريخ نيز چنين است. به نظر آنها عقل فلسفي به نفسه نمي تواند منشاء دانش حقيقي درباره ماهيت جهان باشد، اين عقل همچنين در بررسي امور تاريخي مانند سلسله وقايع، اعمال، دولتها، طبقات، امپراطوري ها، بلاها و پيروزي ها، ناکارامد است. دانش اساسي در مورد جهان در انحصار نگاه تجربي و تحليل منطقي است، به همين دليل فيلسوفان تحليلي تاريخ درباره معنا و ساختار تاريخ که قبلا مطرح شد، کنجکاو نيستند. از طرف ديگر فيلسوفان حوضه نظري فلسفه تاريخ کاملا به قدرت تفکر فلسفي براي درک و فهم بنيادين تاريخ اطمينان داشته و در مقابل رويکرد تجربي و مفهومي صرف مقاومت مي کنند.
      3-1. قوانين کلي تاريخ
      کارل همپل فيلسوف علمي بود که توجه فيلسوفان تحليلي تاريخ را به مقاله خود «کارکرد قوانين عمومي در تاريخ» برانگيخت. نظريه عمومي همپل در مورد توصيف علمي چنين اينست که تمام توصيفات علمي بايد تحت قوانين کلي قرار بگيرد. او معتقد بود توصيفات تاريخي موجود با مدل قانون فراگير جور در نمي آيند درحالي که مدل قانون فراگير براي اين توصيفات مدل مناسبي است. به نظر او توصيفات تاريخي بايد تابع قوانين کلي باشند. گرايش به قانون کلي در توصيفات تاريخي توسط ديگر فيلسوفان تحليلي علم مانند ارنست نِيگل هم مورد تاکيد قرار گرفت. مقاله همپل مجادله طولاني اي برانگيخت. حاميان مقاله از کلي گرايي در مورد رفتار انساني به نفع قوانين فراگير دفاع مي کردند و منتقدان معتقد بودند تحقيق تاريخي مانند شرح رفتار فردي است و به کمک تفسير قابل درک است. اين مباحث مهم از طرف ويليام دراي، ميخائيل اسکريون و آلان دوناگان مطرح شد. دوناگان و ديگران به اين مشکل اشاره کردند که علوم اجتماعي به جاي تکيه بر قوانين کلي بر قوانين اجتماعي تکيه دارند. ديگراني مانند اسکريون به جوانب عملي تحقيق تاريخي اشاره کردند و استدلالات ضعيفي طرح کردند که شايد براي «شرح» يک واقعه تاريخي در يک زمينه خاص کافي باشند. به هر حال بنياديترين اعتراضات به اين رويکرد چنين هستند: اول اينکه تقريبا هيچ قانون کلي اي درباره تاريخ يا سلسله وقايع وجود ندارد. دوم اينکه در عرض اين نظريه، نظريات قابل توجه ديگري وجود دارد که در آنها رفتارها و نتايج تاريخي درک مي شوند اما اين نظريات تحت قوانين کلي قرار نگرفته اند. روشهاي استدلالي اين نظريات مناسب فهم رفتارهاي فردي است، مانند روش «فهم» و تفسير رفتار عقلاني که در بالا مورد توجه قرار گرفت. از طريق اين نظريات مي توان سلسله علل را بدون توسل به قوانين کلي طراحي کرد.
      اگر نگاه دقيقي به اين کشمکش بر سر مدل قانون فراگير بياندازيم مي فهميم که فرض غلط وحدت علم و شباهت منطقي و منظم همه استدلالهاي علمي با موارد خاص توصيف در علوم طبيعي انگشت شمار، باعث گسترش اين کشمکش شده است. رويکرد قانون کلي بسيار ضعيف و معلول است و از اغاز توانايي طرح سوالات مهم درباره ماهيت تاريخ و دانش تاريخي را نداشته است. درک رفتار انسان از فهم اينکه چرا رادياتور در دماي زير صفر مي ترکد، بسيار متفاوت است. دوناگان مي گويد: «ناديده گرفتن هويت اصيل علوم اجتماعي مرتبط با تاريخ و مسله کردن تحقيق انساني با تغيير چهره و تشبيه ناصواب آن به فيزيک، بسيار دردناک است.» تاکيد بر مدلهاي طبيعي براي تحقيق تاريخي و اجتماعي به راحتي باعث پذيرفتن مدل قانون کلي مي شود اما بايد گفت اين پذيرش راه به جايي نمي برد.
      3-2. عينت تاريخي
      ديگر موضوعي که مورد توجه فلاسفه تحليلي تاريخ است، موضوع «عينيت» است. آيا دانش تاريخي مي تواند گذشته را عينا ً بازنمايي کند؟ آيا تاکيد، ناديده گرفتن، انتخاب و تفسير بازنمايي تاريخي وابسته به زاويه ديد فردي مورخ است؟ آيا بار ارزشي رفتارهاي انسان جمعبندي بي طرفانه مورخ را مخدوش نمي سازد؟
      چنانکه جان پسمور اشاره کرده است، اين موضوع مشکلات زيادي بوجود مي آورد. اولين مشکلي که در سنت تحليلي مورد بررسي بسيار قرار گرفته، بار ارزشي رفتار اجتماعي است. دومين مشکل اين است که تفاسير مورخين خود داراي بار ارزشي است و اين موضوع سئوالات بسياري درباره ظرفيت عين گرايي يا بي طرفي خود مورخ برمي انگيزد. آيا متفکر مي تواند فارغ از تعصبات اخلاقي، سياسي، ايدئولوژيکي و طبقاتي، به بررسي جهان بپردازد. سومين مسئله عينيت تاريخي خود داده هاي تاريخي هستند. آيا اصلا واقعيت تاريخي معيني وجود دارد که از تفاسير بعدي بي نياز باشد؟ آيا تاريخ به ذات خود داراي واقعيت عيني است و از بسترهاي شکل گيري خود مستقل است؟ آيا واقعيتي که نام «انقلاب فرانسه» به آن اطلاق شود، وجود دارد و آيا اصلا از روايتهاي مختلف انقلاب فرانسه مي توان به يک جمع بندي رسيد؟
      براي هر کدام از اين مشکلات جوابهايي مطابق با اصول فلسفه تحليلي وجود دارد. اول اينکه در مورد ارزشها بايد گفت در آشتي بين ايده محقق و ارزشهاي ديني هيچ مشکل بنياديني وجود ندارد. محققي که با دقت بسيار در حال ترسيم ارزشهاي ديني شخصيتي تاريخي است و با ارزشهاي ديني آن شخصيت اصلا موافق نيست، شايد اين تحقيق را به خوبي انجام ندهد، اما در راه تحقيق درست هيچ مانع معرفتي وجود ندارد و او مي تواند کليت گفتارها، کردارها و رسوم فرهنگي مختلف را به درستي بررسي کند. لازم نيست کسي ارزشها و جهانبيني يک سان کولت را داشته باشد تا بتواند ارزيابي عادلانه اي در مورد آنها داشته باشد. اين موضوع ما را به راه حل مسئله دوم مي رساند، يعني امکان بي طرفي محقق. در نظر ما ارزش علمي کار دانشمندان و مورخان در رعايت ارزش اصول عقلاني و قدرت دوري از فرضيات هنگام بررسي واقعيات نامطبوع است. نگاهي دوباره به تاريخ علم و نوشته هاي تاريخي نشان مي دهد که اين ارزش عقلاني همواره درکار بوده است. دانشمندان و مورخين بسياري مي شناسيم که نتيجه گيري هاي آنها نه با پيش فرضهاي ايدئولوژيک بلکه با جستجوي سخت کوشانه مدارک و شواهد ميسر شده است. گرايش به عينيت به اميد نيل به حقيقت خود ارزشي است که مي تواند پابرجا بماند.
      سرانجام سئوال در مورد عينيت گذشته مطرح مي شود. آيا اساسا ً بنياني براي اعتقاد به خصوصيات معين و عيني وقايع و شرايط گذشته وجود دارد، خصوصياتي که مستقل از روايت ما باشند؟ آيا واقعيتي مستقل از روايت در لايه زيرين ساختارهاي تاريخي وجود دارد که مورد رجوع مورخين قرار گيرد؟ مثلا ً وجود في نفسه امپراطوري روم، ديوار بزرگ چين و پادشاهي امپراطور کيانلانگ. اگر ما تمايز بين سه عينيت وقايع، رفتارها و شرايط گذشته، عينيت وقايع معاصر که نتيجه وقايع گذشته هستند و عينيت موجوديتهاي تاريخي را درست تشخيص دهيم، راه خود را از بين اين مسائل به خوبي پيموده ايم. گذشته دقيقاً همان است که اتفاق افتاده، يعني انسانها دست بکار زندگي بوده اند، خشکسالي ها رخ داده اند، ارتشها جنگيده اند و تکنولوژي جديد اختراع شده است. اين رخدادها اخباري از خود بجاگذاشته اند و اين اخبار بنيان عقلاني اطمينان ما به گذشته هستند. بهمين خاطر ما مي توانيم تفسيري قابل قبول از «عينيت گذشته» بدست دهيم. اين عينيت هنگام توجه ما به وقايع تاريخي انتزاعي خيلي زياد نيست. مثلا در مورد ايجاد دولت- شهرهاي يوناني، ظهور عقلانيت عصر روشنگري و شورش تايپينگ شرايط چنين است. هر يک از اين اسامي تفسيري است براي وقايع تاريخي خاص که توسط شخصيتهاي تاريخ يا مورخان شکل گرفته و ممکن است توسط مورخان آينده باطل گردد. اشاره به شورش تايپينگ مستلزم پيوند تعداد زيادي واقعه تاريخي است. اين پيوند از طريق يک روايت تفسيري ميسر مي شود. هنوز حقايق نامکشوفي درباره تاريخ وجود دارد و به هم بافتن اطلاعات در دسترس در يک حقيقت تاريخي بزرگتر، امر في نفسه تاريخي و عيني نمي سازد. به تحقيقات بيست ساله اخير درباره انقلاب صنعتي توجه کنيد. در آغاز اين واقعه تغيير کيفي تکنولوژي و توليد تلقي مي شد اما رفته رفته و طي تفاسير اخير چهره ملايمتر و درستتري به عنوان انقلاب به خود گرفت. در مورد ديگر به بحث طولاني و دقيق آرتور وُلدرن توجه کنيد که مي گويد چيزي بعنوان «ديوار بزرگ چين حقيقي» وجود ندارد.
      3-3. عليت در تاريخ
      دسته سوم و مهم از مسائلي که مورد توجه فيلسوفان تحليلي است، به رابطه علّي در تبيين تاريخي مربوط است. وقتي مي گوييم «جنگ داخلي آمريکا معلول درگيري اقتصادي منطقه شمال با جنوب بود» چه مسائلي در اين جمله دخيل هستند. آيا برقراري نسبت علّي نيازمند تشخيص يک نظم علّي است. مثلا ً «آيا دوره هاي تورم فزاينده باعث تزلزل سياسي مي شود؟ آيا با کشف شرايط لازم و کافي مي توان نسبت علي برقرار کرد؟ آيا مي توانيم با جستجوي مکانيزم هاي علّي، بين وقايع تاريخي نسبت علّي برقرار کنيم؟ اين مسئله باعث طرح مشکل ديگري بنام جبر تاريخي مي شود. آيا وقايع معين در شرايط خاص حتما ً رخ مي دهند؟ آيا سقوط امپراطوري روم بر بستر شرايط مادي و نظامي قبل از بحران حتمي بود؟
      اکثر فلاسفه تحليلي با اين مسائل از زاويه تئوري عليت فلسفه علم پوزيتيويست برخورد مي کنند. اساس اين نظريه فرضهاي هيوم در مورد عليت است، يعني اينکه عليت چيزي نيست مگر يک همزماني هميشگي. فيلسوفان تحليلي نيز به مدل قانون کلي گرايش پيدا کردند زيرا اين مدل مي توانست نظريه عليت تاريخي را توجيه کند. همانطور که قبلا ً گفتيم گرايش به تبيين علّي در علوم اجتماعي کاملا ً غلط است زيرا پديده هاي اجتماعي به نظم علّي کلي در نمي آيند. بنابرين يا بايد مفهوم عليت را به تفسير بکشيم يا کلا ً زبان علّي را کنار بگذاريم. رويکرد ديگر اين است که علل را شرايطي بهم پيوسته و ايجابي براي وقوع واقعه تعريف کنيم. يعني آنها را شرايط کافي و/ يا لازم که احتمال واقعه را کم و زياد مي کنند، تلقي کنيم. اين رويکرد از جانب فلسفه «زبان عمومي» و بحث تحليل زبان علّي تقويت مي شود. استدلال براساس شرايطي که بوجود نيامده اند، روشي براي کشف شرايط لازم و/يا کافي وقوع حادثه است. گفتن اينکه الف براي وقوع ب ضروري بود مستلزم اين است که نشان دهيم ب اتفاق نمي افتاد اگر الف نبود. آشکار است که در رخدادهاي علّي هيچ عامل واحدي به تنهايي براي وقوع يک اتفاق ضروري نيست و نتيجه بوسيله ترکيبي از عوامل وابسته به هم حاصل شده است. همگرايي دلايل عقلاني و علل واقعي وقايع تاريخي در اين بحث مفيد است، زيرا علل تاريخي معمولا ً نتيجه تامل انسان هستند. بنابرين اختصاص يک دليل براي فلان عمل تاريخي در عين حال تشخيص علت نتايج آن عمل هم هست. معمولا مي توان يک عمل واقعي را علت يک واقعه خاص پذيرفت.(منظور اوضاع و احوالي است که در شرايط واقعي براي بوجود آمدن يک واقعه کافي باشد.) موازي با اين علت يابي فراهم کردن تفسيري قانع کننده از دليلي عقلاني که انساني را در نمايش تاريخ به عمل درآورده، ممکن است.
      فيلسوفان تحليلي دهه 1960 به يک امر حياتي براي درک درست عليت تاريخي توجه نکردند و آن امکان جستجوي مکانيسم علّي در پيچيدگي وقايع تاريخ است. (رئاليسم علّي) آنها توجه نکرده اند که روايات معمولا برداشتي از وقايع هستند، وقايعي که خود علّت و مقدمه وقايع بعدي هستند. در مقابل فلسفه علوم اجتماعي، پشتوانه محکمي براي تبيينهاي تاريخي فراهم کرده است، تبيينهايي که معطوف به يافتن مکانيسمهاي علّي است.
      3-4. مباحث جديد فلسفه تاريخ
      فلسفه تاريخ انگليسي زبان در دهه 70 تغيير جهت قابل ملاحظه اي داشت. اين تغيير جهت با چاپ کتاب هايدن وايت به نام فراتاريخ و نوشته هاي لوئيس مينک در همان دوره شروع شد. در اين دهه آنچه «چرخش زباني» نام دارد و بر بسياري حوزه هاي فلسفه و ادبيات تاثير گذاشته، بر فلسفه تاريخ نيز موثر واقع شد. درحالي که فلسفه تاريخ تحليلي بر قياسهاي علمي براي دانش تاريخي تاکيد مي کرد و اثبات پذيري و کليت بخشي آن دانش را توسعه مي داد، فيلسوفان انگليسي دهه 70 و 80 هرچه بيشتر تحت تاثير هرمنوتيک، پست مدرنيسم و نظريه ادبي قرار مي گرفتند. اين فلاسفه بر جنبه زباني نوشته تاريخي تاکيد مي کردند و اينکه روايت تاريخي صرفاً روايت سلسله وقايع نيست. از نظر آنها ساختار دروني روايت تاريخي مهم است. قرابتهاي اين بحث با ادبيات و انسان شناسي بر تلقي علوم طبيعي به عنوان الگوي دانش تاريخي، سايه انداخت. بدين ترتيب غنا و ترکيب روايت تاريخي مورد توجه بيشتري قرار گرفت تا اهتمام به توصيفات علّي از نتايج تاريخي. فرانک آنکر اسميت بسياري از اين موضوعات جديد را در تلقي خود از روايت تاريخي گنجاند. ديگر خطوط مهم تفکر فلسفه تحليلي روي هستي شناسي تاريخي متمرکز شدند.
      اين فلسفه تاريخ جديد از چند جهت مهم با فلسفه تاريخ تحليلي تفاوت دارد. اين فلسفه بيشتر بر روايت تاريخي تاکيد مي کند تا عليت تاريخي و از لحاظ نظري به سنت هرمنوتيک نزديکتر است تا سنت پوزيتيويسم که بنياني براي فلسفه تاريخ تحليلي دهه 1960 بود. از ديدگاه اين فلسفه تاريخ جديد ذهن گرايي و تفاسير چندگانه مهم تر از عين گرايي، حقيقت و تطابق با واقعيت است. ديگر شاخه مهم اين فلسفه تاريخ بيشتر متوجه موقعيت تاريخي ماهيت انسان است تا موقعيت کلي ماهيت انسان. (يعني اين شاخه به هردر نزديکتر است تا ويکو.) ديدگاه رايج در اين شاخه، آگاهي انسان را محصولي تاريخي مي داند و تشخيص ارتباط انديشه انسان با گذشته را کار مهم مورخ تلقي مي کند. مورخ معاصري مانند روبرت دارنتون براي برقراري اين ارتباط به روشهاي قوم شناسانه روي آورده است.
      4. تاملي دوباره بر فلسفه تاريخ
      بهتر است بحث را با يک نماي کلي از ساختار قابل قبول فلسفه تاريخي آينده به پايان بريم. هر شاخه اي از فلسفه با تعدادي مسائل محوري درگير است. فلسفه تاريخ نيز سئوالاتي حل نشده دارد: 1- هسته اصلي و واقعي ساختارها و موجوديت هاي تاريخي (دولتها، امپراطوري ها، جنبشهاي ديني و...) چيست؟ آيا مي توانيم مفهومي از هستي اجتماعي و تاريخي بدست دهيم که مانع اشتباه شيء انگاري باشد، اما در عين حال واقعيتي موجه به هستي هاي مفروض بدهد؟ 2- ذات علّي وقايع و ساختارهاي تاريخي که بنيان تحليلات تاريخي هستند، چيست؟ بايد گفت عليت تاريخي مانند عليت فيزيکي ضرورت طبيعي ندارد، زيرا قوانين ثابتي براي پيشروي وقايع تاريخي وجود ندارد. بنابرين ما نيازمند برداشت جديدي از علّيت هستيم که براي موضوعات تاريخي مناسب باشد. 3- نقش تفسير از نوع «هم ذات پنداري» درباره گذشتگان چيست؟ و مورخان چگونه به قضاوت درستي درباره اين هم ذات پنداري دست مي يابند؟ آيا تفسير درستي از رفتار و انديشه انسانهايي که ديگر استخوان هايشان نيز پوسيده، ممکن است؟ اين واقعيت پديدارشناسانه چگونه در شرح عليت تاريخي به کار مي آيد؟ آيا ما مي توانيم به روايات مربوط به گذشته، تصوير نظامها، ساختارها، انسانها و روابط بين آنها اطمينان کلي داشته باشيم؟ و آيا دانش تاريخي علي الابد سئوال برانگيز باقي خواهد ماند؟ يک فلسفه تاريخ جديد اين مسائل بنيادي را روشن خواهد کرد. چنين فلسفه تاريخي با جريانات هرمنوتيکي و روايي مهم در سنت قاره اي و فلسفه تاريخ انگليسي- آمريکايي سالهاي اخير، درخواهد آميخت. اين فلسفه تاريخ مسئله معرفتي مهمي دربرخواهد داشت که با فلسفه تاريخ تحليلي در ارتباط است، اما خود را از فرضيات محدود کننده پوزيتويسم جدا نگه مي دارد. فلسفه تاريخ جديد با تبيين اجتماعي دست و پنجه نرم مي کند، يعني با موضوعاتي که براي نسل امروزي مورخان علمي- اجتماعي مهم است. فهم امروزين فلسفه علوم اجتماعي که متوجه هستي شناسي و تبيين اجتماعي است براي آن فلسفه تاريخ مهم خواهد بود.
      چند فرض هستي شناختي در اينجا به کار مي آيد. تاريخ از رفتار انسان در نهاد ها و ساخت هاي انساني شکل گرفته است. هيچ عامل فرا انساني در تاريخ نيست. هيچ معنا يا روند فوق انساني در تاريخ وجود ندارد و وقايع و جريانها صرفا توسط جريانهاي علّي واقعي و رفتارهاي فردي بوجود مي آيند. به قول ديويدسون و تيلور هيچ مغايرتي بين علل و دلايل، و همچنين بين فهم و تبيين نيست. تبيين تاريخي هم بر استدلال ساختاري علّي استوار است و هم بر تفسير اعمال و نيات، بنابرين اين تبيين ها هم علّي هستند و هم هرمنوتيکي. هيچ قانون علّي فراگيري در امور انساني وجود ندارد، در عوض دست علّيت اجتماعي از طريق تلاش عامل انساني و ناگزيري نهادها و ساختارها در کار است. هدف تاريخي معقول، تعريف مکانيسم علّي روند تاريخ و مکانيسمي است که همواره متکي به عوامل تاريخي درون روابط اجتماعي واقعي است.
      در اين فلسفه تاريخ هستي شناسي دانش تاريخي مي تواند مطرح گردد. دانش تاريخي بر شناخت تجربي استوار است و توجيه دعاوي تاريخي مستلزم اثبات قاطع تجربي آن است. عينيت تاريخي امر مسلمي است، به اين معنا که مورخان قادرند با خوشبيني به بررسي مدارک مويد نظريه آنها در مورد گذشته بپردازند. اين گفته نبايد اينگونه تلقي شود که فقط يک تفسير حقيقي واحد از وقايع تاريخ در دست است. برعکس در اين بحث يک تفاهم عمومي وجود دارد و آن اينکه تفسير کمتر از واقعيت قطعي است و در مورد يک مدرک تاريخي سئوالهاي تاريخي و منطقي متعددي مي توان پرسيد. روايات تاريخي يک شاکله ذاتاً تاريخي دارند و يک شاکله ذاتي معطوف به گذشته.
      در نهايت فلسفه تاريخ آينده نسبت به تنوع صور دانش تاريخي حساس خواهد بود. قواعد تاريخ شامل بسياري مطالب مانند توضيح علّي، توصيف اطلاعات و تفسير روايي رفتار انسان است. روايت تاريخي خود جوانبي دارد. يک جنبه هرمنوتيکي است که به معناي افعال پيچيده انسان هاي متعدد مي پردازد. جنبه ديگر علّي است و حامل مکانيسم هاي علّي است که براي حصول نتيجه خاصي گرد هم جمع شده اند. مهمتر اينکه هر نوع دانش تاريخي در روايت بيان نمي شود. طيفي از ساخت هاي معرفتي وجود دارد که دانش تاريخي با آنها بيان مي شود، از براورد جزئي استانداردهاي تاريخي زندگي گرفته تا استدلالهاي علّي تغيير جمعيت و مقايسه جريانهاي مشابه در موقعيتهاي متفاوت تاريخي. فلسفه تاريخ فردا مي تواند لايه هاي متون تاريخي را ارزيابي کند. لايه اي تغييرات اقتصادي و ساختاري جامعه را نشان مي دهد؛ ديگري تغييرات عرفي و آن يکي تغيير عقايد و نگرش جامعه را بيان مي کند. نهايتا بايد گفت در فلسفه تاريخ آينده اينها ديگر لايه هاي بلاغي و ادبي متن تاريخي نيستند بلکه جوانب مهم دانش تاريخ محسوب مي شوند.
    http://www.ettelaathekmatvamarefat.com/new/index.php?option=com_content&view=article&id=106:1389-06-03-14-04-22&Itemid=18
      فلسفه تاريخ مارکس
      تام راکمور
      ترجمه طاهره صاحبي
      فلسفه تاريخ مارکس بر سه پايه استواراست: نقد فلسفه هگل، نقد اقتصاد سياسي سنتي(سرمايه داري) و نظريه تازه اي درباره جامعه صنعتي مدرن يا همان سرمايه داري(ROCKMORE 2002). از آن جهت که مارکس فلسفه تاريخ خود را به تفصيل شرح نداده، بايد نظر او را براساس نوشته هايش بازسازي کرد. انديشه مارکس سال ها از نگاه مکتب مارکسيسم بررسي شده و اين کار اغلب با جايگزيني نوشته هاي انگلس و ديگر مارکسيست ها به جاي نوشته هاي مارکس انجام شده است اما در اينجا ما انديشه مارکس را در چهارچوب آثار خودش بررسي مي کنيم و پس زمينه تاريخي شکل گيري موقعيت او را ناديده مي گيريم.
      تفسير مارکسيستي فلسفه تاريخ مارکس
      مارکس مانند هگل انديشمندي عميقاً تاريخي است و انديشه ها، مفهموم ها و نظريه ها را بر بستر تاريخ درک مي کند. به نظر مي رسد مطالعه انديشه مارکس در بستر تاريخي و بدون توجه به چهره رايج او امري منطقي باشد. اين نگرش "زمينه گرا"1 توسط مارکسيسم که رسماً "ضد زمينه گرايي" است، رد مي شود. از زماني که انگلس مارکسيسم را بنا نهاد، بسياري از مارکسيست ها در باره تفاوت بين مارکس و حواشي فکري و اجتماعي او با يکديگر بحث کرده اند؛ آلتوسر اين اختلاف را گسست شناخت شناسانه نام نهاده است. (ALTHUSSER 1970) او مي گويد همه چيز چنان است که گويي مارکس هم برآمده زمان تاريخي خودش است، و هم از آن مستقل و تأثيرنا پذيراست.
      نگرش مارکسيستي انگلس به مارکس از اين عقيده رايج حکايت دارد که مارکس و قبل از او هگل، آخرين فيلسوفان تاريخ هستند. مارکسيست ها در هر دوره گونه هايي از اين تفسير را تکرار کرده اند. به عنوا ن نمونه مي توان از لوکاچ نام برد که به تحقيق تواناترين فيلسوف مارکسيست است. لوکاچ اين ديد گاه انگلس را از نو تدوين مي کند. از نظر او نگاه اسطوره اي هگل به فاعل(سوژه) تاريخي براي درک مسأله هاي اجتماعي واقعي ناکافي است و اين مسأله ها در فضاي فلسفه کلاسيک آلمان حل نشده باقي مي ماند. مارکس با کشف طبقه کارگر به عنوان فاعل تاريخي حقيقي راه حل اين مسأله ها را نشان مي دهد. لوکاچ باور خود را به مارکس اينگونه نشان مي دهد که به نظر او در اين برهه از تاريخ هر مسأله اي را بر اساس تحليل محصولات کار مي توان حل کرد.(Lukàcs 1971) مارکس، به تحقيق شناخته شده ترين فيلسوفي است که در ساختار گسترده ايد ه آليسم آلماني مي انديشيد؛ اما مارکسيست ها اين مسأله را نمي پذيرند و مصرانه مايلند بين علم و فلسفه تفاوت قائل شوند و بگويند نگاه مارکس شکلي از علم و مارکسيسم خود علم است. آنها به طور ضمني معتقدند علم يگانه سرچشمه شناخت است. انگلس نيز به علم عصر خود علاقه داشت و به آنچه امروز پوزيتيويسم ناميده مي شود، نزديک بود. او مانند پوزيتيويست هاي حلقه وين، فکر مي کرد که دانش انواع مي تواند و بايد به عنوان قانون علم تلقي گردد. انگلس توصيه مي کند که بايد علم حقيقت جو را جايگزين فلسفه اسطوره اي و نادرست کنيم. او پيروي از روش علمي را پيشنهاد کرده و به عنوان نمونه به تفاوت بين برداشت هاي عاميانه و علمي سلرز اشاره مي کند.(Sellars 1991:1-41) انگلس نيز مارکس را به عنوان شخصيتي علمي با داروين مقايسه مي کند و مدعي است او قانون هاي تاريخ را کشف کرده است. (Engels 1978: 681) اين نگرش بعدها بر مارکسيست هايي که مارکس را با تفسير انگلس مي خواندند، اثر گذاشت. انگلس ديدگاه مارکس به تاريخ را با مفهوم ماترياليسم تاريخي شرح مي دهد. او در 1892 در پيشگفتار کتاب سوسياليسم، امري آرماني و علمي مي نويسد ماترياليسم تاريخي «چشم انداز ي از تاريخ را برجسته مي کند که در آن علت غايي و نيروي محرکه قوي رويدادهاي مهم ديده مي شود و نقش اين عامل ها در توسعه اقتصادي جامعه، دگرگوني شيوه هاي توليد و مباد له، تقسيم بندي جامعه به طبقات مجزا و درگيري اين طبقات با يکديگر برجسته مي شود.»(Engels 1984: 386-7) جرالد کوهن اين برداشت را به روش تحليلي پيچيده اي از نو تدوين مي کند. کوهن مانند انگلس، زمينه هگلي ديدگاه مارکس را ناديده گرفته و آن را نوعي علم اجتماعي توصيف مي کند. او به نحو مؤثري فلسفه تاريخ مارکس را تبييني کاربردي تلقي مي کند که بر پايه زيست شناسي شکل گرفته و مفهوم کاربرد در آن نقش علت و معلولي دارد.(Cohen 2001)
      اين تفسير نظريه تاريخ مارکس بسيار تاثيرگذار اما مناقشه آميز بوده است. جان الستر اين تبيين کاربردي را با پيش کشيدن سؤال هايي در باب "هدف هاي تاريخ که الزاماً هدف هاي همه انسان ها نيستند" به چالش مي کشد. (Elster 1985) مسأله ديگر اين است که اين نگاه در جايگزيني علم به جاي فلسفه، از انسان شناسي فلسفي مارکس روي برمي گرداند. مارکس مانند فيخته، انسان ها را موجوداتي از بنياد فعال و اجتماع انساني را نتيجه کنش آنها مي داند. او هم چنين مانند ويکو مي گويد ما مي توانيم تاريخ انسان را بشناسيم زيرا به يک معنا خود سازنده آن هستيم. آخرين مشکل اين نگرش مارکسيستي اين است که روش مارکس در واکنش، ارزيابي، نقد، تدوين دوباره و انتقال موضوع ها به بحث هاي معاصر از جمله بحث تاريخ را ناديده مي گيرد.
      فلسفه تاريخ مارکس
      نظام فکري مارکس فلسفه، اقتصاد سياسي و رشته هاي وابسته مانند تاريخ و علوم سياسي را در بر مي گيرد. عقيده کلي مارکس بر تصور او از انسان به عنوان موجود متناهي بنا شده است. اين نظريه بر مجموعه اي ازتفاوت هاي بنيادي مبتني است: تفاوت بين کار يا زحمت و آنچه من کنش انساني آزاد مي نامم، (کنشي که مي تواند وراي الزام هاي تحميلي فرآيند اقتصادي شکل گيرد) تفاوت بين کاپيتاليسم و کمونيسم، تفاوت بين تاريخ و تاريخ انساني، تفاوت بين نيازهاي اوليه و نيازهاي ثانويه، تفاوت بين ازخود بيگانگي و خرسندي. کنش(که متفاوت از کار است) مقوله روشنگر و بنيادي انديشه مارکس است. نظر کلي او را مي توان در چهارچوب "فيخته اي" کنش انساني تصوير کرد. مارکس مانند فيخته و ارسطو به انسان از گذرگاه کنش انساني مي انديشد. او هم زمان با نگارش دست نوشته هاي پاريس مي پرسد: "آيا زندگي به جز کنش هدف ديگري هم دارد؟" و خود اديبانه چنين پاسخ مي دهد: "همه هستي من کنشي اجتماعي است." (Marx 1964: 158)
      مارکس بين دو نوع کنش که به مرحله هاي پيشرفته جامعه مربوط اند، فرق مي گذارد. کار يا زحمت کنشي است که شخص در فرآيند توليد ويژه عصر سرمايه داري صنعتي مدرن از خود نشان مي دهد. چنين کاري از ماده اوليه استفاده کرده، بر آن تأثير گذارده و شکل آن را تغيير مي دهد. کار توليدي است يعني خلاقانه نيست، کمابيش جسماني است يعني ذهني نيست و از بنياد فعال است يعني غير فعال نيست.
      کار نقطه عطف ويژه اي براي سرمايه داري است و آخرين مرحله از مرحله هاي توسعه شيوه توليد و پيامد مناسبات اجتماعي تلقي مي شود. به نظر مارکس اگر سرمايه داري توسط کمونيسم کنار گذارده شود، کار در مفهوم سنتي خود از بين خواهد رفت. او گه گاه بر اين مسأله تاکيد مي کند، مثل اين قطعه از ايدئولوژي آلماني: "در تمام انقلاب ها از آغاز تا کنون شيوه کنش هميشه باقي مانده است... در حالي که انقلاب کمونيستي که عليه شيوه پيشين کنش حرکت مي کند، به کار پر مشقت خاتمه خواهد داد." (Marx and Engels 1970: 94) در نتيجه در مرحله کمونيسم شکل متفاوتي از کنش وجود خواهد داشت. اما با کمال تأسف، مارکس به ندرت در باره کمونيسم آشکارا صحبت مي کند، همان طور که گه گاه به اين دومين شکل از کنش(که به نظر مارکس مقصد تاريخ انساني است) اشاره مي کند. اين درحالي است که در آثار مارکس احتمال وقوع چنين کنشي به عنوان چشم اندازِ نقد سرمايه داري، مسلم فرض شده است.
      نگرش فيخته اي مارکس به انسان به عنوان موجود از بنياد فعال، مبناي نظريه او درباره انسان متناهي است يعني انسان چيز ها، خود، جهان اجتماعي پيرامون و سرانجام تاريخ انساني را ايجاد يا توليد مي کند. مارکس در پايان بررسي جامعه صنعتي مدرن، تحليل ويژه هگل از شئ انگاري مطرح در فعاليت توليدي اقتصاد را به کار مي گيرد. هگل در کتاب فلسفه حق خود-شئ انگاري کارگران در فرآيند اقتصادي را د ر کنار مفهوم هاي بنيادي اقتصاد سياسي کاملاً شرح مي دهد.
      مارکس در تحليل سرمايه داري، به شرح هگل در باره مقوله هاي اقتصادي بنيادي تکيه مي کند. هگل با توصيف فرآيند اقتصادي که در آن فرآورده ها و انسان ها از خود بيگانه مي شوند، شالوده اي براي نظريه از خو د بيگانگي مارکس فراهم مي کند.(Hegel 2005: 97-8) مارکس نيز تحليل هاي هگل از شئ انگاري حاصل از انواع کار ها و سرمايه داري صنعتي مدرن را در يک مدل کلي در باره جامعه صنعتي مدرن گردآوري مي کند.
      به عقيده مارکس نياز هاي انسان متناهي، به دو دسته اصلي تقسيم مي شود. يک دسته نياز هاي اوليه مانند غذا، پوشاک، سرپناه و ديگر ضرورت هاي زندگي هستند، دسته ديگر نيازهاي انساني که براي رشد انسان به مثابه فرد لازم هستند. به گفته مارکس، در نظام سرمايه داري که نمونه اعلاي مالکيت خصوصي وسايل توليد است، بيشتر انسان ها فقط قادر به تأمين نيازهاي اوليه هستند و امکان رفع نيازهاي انساني خود را ندارند. انسان ها نيازهاي اوليه را از طريق کار تأمين مي کنند. از اين رو کار مقوله روشنگر اصلي براي مرحله سرمايه داري رشد انساني است. انسان ها مجموعه اي از "فرآورده ها" شامل کالاها، مناسبات اجتماعي، جامعه، خود و تاريخ انساني را توليد مي کنند. کالا فرآورده اي است که براي فروش رهسپار بازار مي شود. انسان ها هم چنين در کنار کالا مناسبات بين خود و از آن بيشتر کل محيط اجتماعي را توليد مي کنند. "از طريق مناسبات اجتماعي ما همکاري افراد را درک مي کنيم، در اين شناخت مهم نيست اين همکاري تحت چه شرايطي، چگونه و براي چه به وجود آمده است؟" (Marx and Engels 1970: 50) مناسبات اجتماعي دست کم شامل رابطه مردم و اشياء و روابط بين مردم است. جامعه به عنوان يک کل مجموعه مناسبات اجتماعي گوناگون است. هر فرد نقش مشخصي درون جهان اجتماعي دارد. اين نقش با کار اقتصادي يا شکلي از شغل مانند آجرکار، رئيس کار خانه، استاد دانشگاه يا سرمايه دار شناخته مي شود. در اين ميان تاريخ انساني "فرآورده" ديگري است که از کنش انسان ها درون شرايط اجتماعي و بر بستر زمان آفريده مي شود.
      يکي از جالب ترين جنبه هاي نظر مارکس توجه خاص او به تحول تاريخي است. اين نگاه او با آن دسته از فلسفه هاي تاريخ که تحول تاريخي را توضيح نمي دهند، متفاوت است. نمونه هاي اخير اين نوع فلسفه يکي ديد گاه هايدگر است مبني بر اينکه تاريخ انساني با انحراف آغازين از هستي آغاز شد يا روايت پوزيتيويستي فوکو از تاريخ که آن را ترکيبي از شناخت هاي گسسته مي داند و هم چنين نظر ليوتار مبني بر اينکه پسامدرنيسم با نپذيرفتن تبيين هاي فراگير از مدرنيسم جدا مي شود. در مقابل اينها فلسفه تاريخ مارکس بر اساس تبيين توسعه اقتصادي بنا شده است. او تمايز ي بنيادي بين روبنا و زير بنا قائل مي شود. زير بنا به سازماندهي اقتصادي شيوه توليد مربوط است و روبنا به باقيمانده غير اقتصادي يا "فرهنگي" پديده ها؛ مانند فلسفه، حقوق و غيره. رابطه مشهور روبنا و زيربنا دو جنبه دارد: اول رابطه اي يکسويه که زيربنا، روبنا را تعيين مي کند، دومي رابطه اي دو سويه که هر طرف، طرف ديگر را تعيين مي کند. در هر دو مورد، مارکس اعتقاد دارد که تحول در زير بناي اقتصادي به دگرگوني در روبنا منجر مي شود. مارکس هم چنين مي پندارد که توسعه اقتصادي به تضادهاي اجتماعي و بحران ها منجر مي شود. اين تضاد ها و بحران ها جامعه و به طور مستقيم تاريخ انساني را دگرگون مي کند. مارکس مي کوشد تناقض هاي اجتماعي را با اصطلاح هگلي"تضاد" بررسي کند. به گفته مارکس، تضادهاي اجتماعي هنگامي پديدار مي شوند که توسعه نيروهاي مولد با مناسبات موجود توليد به تضاد برسد. اين تضاد به انقلاب اجتماعي منجر مي شود. منظور مارکس از واژه " انقلاب" دگرگوني اجتماعي تنظيم پذير ي است که مانع دگرگوني هاي ژرف تر مي شود. براي مثال گذار از سرمايه داري به کمونيسم. مارکس اعتقاد دارد هر نظام اجتماعي که بر مبناي مجموعه ويژه اي از نيروهاي اجتماعي پايه گذاري شده است هرگز قبل از تکامل تمام نيروهاي مولدش از بين نمي رود. مارکس در اين اعتقاد رويکردي واقع گرا دارد. علاوه براين، در نظر او بحران هاي دوره اي از زوال بنيادي ناشي مي شود. مارکس گه گاه "به طرزي رمانتيک" اظهار مي کند که سرمايه داري سرانجام در يک چنين بحراني از هم خواهد پاشيد. البته کسي نمي تواند اين پيش بيني او را اشتباه بداند و در مقابل هيچ دليل خاصي هم براي پذيرفتن آن وجود ندارد. نظريه مارکس در باره سرمايه داري به عنوان نيروي محرکه دنياي مدرن، در واقع نظريه اي در باره جهان مدرن است. بدون بررسي نقادانه اين نظريه ، رد يا پذيرش آن اشتباه است اما بايد گفت چند موضوع سؤال برانگيز در اين نظريه وجود دارد. اولي که توجه زيادي را جلب کرده، نظريه ارزش اضافي و نظريه عمومي ارزش اوست.(Bهhm-Bawerk 1949) ديگري نظريه بحران اقتصادي مارکس است.
      انديشه مارکس در باب تاريخ و آزادي
      ديدگاه مارکس درباب تحقق تاريخي آزادي از دو جهت شبيه انديشه هگل است. اول اينکه آزادي راستين انسان به عامل هاي اقتصادي وابسته است و دوم اينکه مارکس مانند هگل نگران نتايج انقلاب صنعتي است. (Lukacs 1975) اما تفاوت اين دو در تبيين برتري عامل هاي اقتصادي نسبت به ساير عامل ها و نگاه نقادانه به اقتصاد سياسي است. هگل که تا اندازه اي آزادي را در چهارچوب معرفتي ارزيابي مي کند، بيش از مارکس به معرفت مشروع اهميت مي دهد. مارکس به معرفت مشروع و مسأله هاي مربوط به آن در مقايسه با جنبه اقتصادي اهميت کمتري مي دهد. او مانند هگل به توسعه و از اين رو به آزادي اجتماعي توجه دارد و بيش از هگل آزادي را تابع توسعه اقتصادي مي داند. او احساس مي کند افراد بايد از سلطه اقتصادي جامعه صنعتي مدرن رها شوند. اين رهايي در يک کلام در فضاي پسااقتصادي به وقوع مي پيوندد؛ فضايي که امکان شکوفايي توانايي افراد را در زمينه هاي غير اقتصادي فراهم مي کند. نگرش مارکس به نظام سرمايه داري همواره متعادل بوده و هرگز غير منطقي نمي شود. ستايش او با سرزنش و انتقاد او با تأييد ويژگي هاي مثبت آميخته است. نگاه هميشه منفي او به جامعه صنعتي مدرن از دانش روشن و کامل او از کارکرد عملي سرمايه داري سرچشمه مي گيرد. از نظر او مالکيت خصوصي وسايل توليد به خلق طبقه اي که به زور به کارهاي زيانبار واداشته مي شود، منجر مي شود به طوري که هيچ فردي را نمي توان آزاد فرض کرد. اعمال زور و فشار به منظور انباشت سرمايه اغلب هزينه اجتماعي فجيعي به همراه دارد و اين انباشت سرمايه جزء ذاتي نظام سرمايه داري تلقي مي شود. در عين حال مارکس نشان مي دهد که بدبختي رايج در جامعه صنعتي مدرن با گسترش شيوه توليد فراگير تر مي شود. او اميد دارد که بي ثباتي ذاتي سرمايه داري به جامعه پساسرمايه داري منجر شده و وسايل توليد براي مدت زيادي در تملک بخش خصوصي نماند. اگر چنين شود فشار اقتصادي به منظور انباشت سرمايه محو شده يا دست کم کاهش خواهد يافت. مدل دو بخشي مارکس به طور آشکار در نوشته هاي قديمي همچون دست نوشته هاي پاريس و ايدئولوژي آلماني ديده مي شود. اين مدل در نوشته هاي بعدي کمتر پيداست يعني نوشته هايي که در آنها بيش از پيش بر شناخت کارکردي جامعه صنعتي مدرن تأکيد شده است.
      اين مدل مستلزم تفاوت نوعي شکل هاي جامعه است و با دو دوره تاريخي بزرگ تناظر دارد. دوره آغازين زنجيره اي از صورتبندي هاي اجتماعي است که فرجام آن سرمايه داري است. در اين دوره ضرورت هاي اقتصادي انباشت سرمايه همه چيز از جمله نيازهاي اوليه انساني را تابع خود مي کنند و تنها نيازهاي بقاي صرف که با حسن تعبير غذا، پوشاک و سرپناه نام دارند، تأمين مي شوند. مارکس پيشاپيش تحقق جامعه پساسرمايه داري يا تاريخ انساني را پيش بيني مي کند. او در نوشته هاي قديمي اين جامعه را کمونيسم مي نامد. کمونيسم اصطلاح يا کلمه رايجي است که تنها يک نسبت زباني صرف با شکل رسمي مارکسيسم دارد. از نظر او دوره پاياني تاريخ دوره کمونيسم است و در اين دوره انسان ها کنترل بخش اقتصادي جامعه را دوباره در دست خواهند گرفت و اقتصاد تابع نيازهاي همه مردم خواهد بود. در طرح مارکس، سرمايه داري با وجود هزينه هاي اجتماعي به عنوان تنها راه توسعه شيوه توليد موجه دانسته مي شود زيرا توسعه شيوه توليد براي گذار از سرمايه داري به کمونيسم ضروري است. کمونيسمي که در آن به عنوان شعار رايج، هر کس به اندازه توانايي اش کار مي کند و مطابق نيازش دريافت مي کند.
      در نظر مارکس آزادي انساني به گسترش قبلي شيوه توليد نيازمند است. اين آزادي هم چنين به انسان هايي نياز دارد که بتوانند کنترل فرآيند اقتصادي را به دست گيرند زيرا آنها ديگر از يوغ اقتصادي جامعه صنعتي مدرن آزاد شده يا دست کم نسبت به گذشته آزادتر شده اند. مارکس ادعايي آرماني ندارد ونمي گويد هنگامي که سرمايه دارها قدرت را از دست دادند ما مي توانيم اقتصاد را به طور کل فراموش کنيم زيرا نيازهاي اوليه انسان همچنان ضروري خواهند بود وبايد برآورده شوند. اما وقتي اين نيازها برآورده شدند، زمان براي نيازهاي انساني مانند شعر و غيره فرارسيده است.
      با اين توصيف ما انتظار چه نوع آزادي را از جامعه پساسرمايه داري مي توانيم داشته باشيم؟ مارکس هوشيارانه انديشه هاي گوناگوني را در نوشته هايش مي پروراند. او در نسخه اوليه دست نوشته هاي پاريس، بحث"سازگاري" انسان با طبيعت را مطرح مي کند و به طور شاعرانه اي طبيعت را کالبد ديگر بشر توصيف مي کند. عقيده مارکس اين است که وقتي مردم از فشار مخارج روزانه آزاد شوند، ذوق واحساس آنها به روش هاي جديد و متفاوت رشد خواهد کرد و ويژگي هاي شخصي آنها شکوفا خواهد شد. به نظر مي رسد انديشه محوري او اين است که آن توانايي هايي که از نظر اقتصادي مفيد نيستند و به دليل تقسيم کار در نظام سرمايه داري توسعه نيافته اند، در جامعه پسا سرمايه داري مي توانند رشد کنند. کمي بعد در ايدئولوژي آلماني با نگاهي به همان اندازه شاعرانه، ايده فرد چند بعدي(مطرح در دست نوشته هاي پاريس) در جامعه آينده را به بحث مي گذارد. منظور او از جامعه آينده جامعه اي است که در آن تقسيم کار وجود ندارد. مارکس مي پندارد در چنين اجتماعي هر شخص مي تواند نياز خود را در هر زماني و بدون توجه به توانايي يا تحصيلاتش برطرف کند. مارکس نظر ديگري را در مرحله بعدي زندگي خود، در جلد سوم سرمايه و در قطعه مهمي که در اينجا ارزش باز خواني دارد، مطرح مي کند. اين جلد بعد از مرگ او منتشر شد. هم کساني که انسجام نظر مارکس را مي پذيرند و هم آناني که در اين مورد ترديد دارند، بايد نيم نگاهي به فصل 48 کتاب سرمايه يعني "فرمول سه گانه" بياندازند. مانند دست نوشته هاي پاريس که سال ها پيش با بررسي دستمزد کار، بهره سرمايه و اجاره زمين شروع شده بود اين فصل نيز با سه مقوله سرمايه، بهره، زمين يا اجاره زمين شروع مي شود. عنوان فرمول سه گانه اشاره به اين سه مقوله دارد. به گفته مارکس، آزادي تنها در پايان بيگاري شروع مي شود و متکي است به کنترل سرتاسر فرآيندهاي اقتصادي در شرايط مناسب براي انسان ها. با اين که نيازهاي واقعي هميشه وجود خواهد داشت و هنوز مي بايست از طريق فرآيندهاي اقتصادي، يعني در قلمرو ضرورت، تأمين شوند، پشت آن قلمرو چيزي قرار دارد که مارکس آن را قلمرو آزادي مي نامد. به نظر او پيش نياز اين امر کوتاه سازي روز کاري است. او به طور ضمني مي گويد که هدف تاريخ يعني آزادي واقعي در وقت آزاد قرار دارد. آزادي ديگر جدايي از مرحله قبلي جامعه ازطريق انقلاب نيست بلکه تا اندازه اي در پيشرفت بنيادي کيفيت زندگي يا در اصلاحات نمايانده مي شود. مارکسيسم به طور سنتي با اصلاحات صرف مخالف بوده است(cf. Bernstein 1961) با وجود اين به نظر مي رسد مارکس اميدوار است که جامعه صنعتي مدرن و آزادي انساني راستين در اصل با هم سازگار باشند اگر و تنها اگر انسان ها بتوانند کنترل دوباره فرآيند اقتصادي را به دست گيرند. اين فرآيند در جامعه سرمايه داري مهمترين عامل قلمداد مي شود. براي نفي اين نظر که هدف هاي انساني با انباشت سرمايه تعريف مي شوند، مارکس مي گويد مردم بايد براي شکوفايي رها از فرآيند اقتصادي آزاد باشند.
      نگرش تاريخي مارکس به شناخت
      ديدگاه مارکس درباره تاريخ به رويکرد تاريخي به شناخت منجر مي شود. مارکس از نظريه يگانگي دانش که توسط متفکران ايده آليست از کانت تا هگل مطرح شده، به نوعي حمايت مي کند. در باره نگرش او به شناخت قطعه بسيار مفيد و بي نظيري در پيشگفتار کتاب گروندريسه وجود دارد. اين کتاب شامل متن هاي به هم پيوسته اي است که خطوط کلي طرح تحقيقاتي عظيمي را در بردارد، طرحي که تا حدودي در کتاب سرمايه از قوه به فعل در آمده است. مارکس نگرش خود در باره مساله شناخت را با حاشيه نويسي بر نگاه پيچيده هگل به شناخت تدوين مي کند. او مطابق نگاه هگل ادعا مي کند ما نمي توانيم پديده هاي اقتصادي را به طور مستقيم درک کنيم بلکه برعکس آنها را به طور غير مستقيم و از طريق مقوله هاي اقتصادي مورد استفاده در اقتصاد سياسي مدرن درک مي کنيم. به عبارت ديگر روش درک آنها بر خلاف روش درک شرايط ساختار ذهني است که در قالب تغييرات اجتماعي جهاني، رخ مي دهند. براين مبنا، مارکس هم اين هماني هاي انتزاعي و هم تجربه گرايي رايج را رد کرده و به جاي آ نها مقوله هايي را جايگزين مي کند که حلقه رابط تجربه هستند. مقوله ها که به شرايط تاريخي وابسته و در خدمت درک آن هستند، ثابت نبوده و در طول تاريخ تغيير مي کنند. مقوله هاي مرکب شامل مقوله هاي ساده تر بوده و ساده ترين مقوله ها که به عنوان رابطه ظاهر مي شوند از يک شالوده عيني حکايت مي کنند. با وجود اين که به نظر مي رسد مفهوم جمعيت بهتر ين نقطه براي شروع است زيرا اين مفهوم پيش شرط واقعي و عيني اقتصاد سياسي است، اما مارکس شروع با مفهوم جمعيت را اشتباه مي داند. به نظر او مفهوم جمعيت تجريد ي است که به طبقه ها تکيه دارد و خود اين طبقات نيز به ترتيب بر پايه مبادله، تقسيم کار وغيره شکل گرفته اند. بدين ترتيب شروع کردن با مفهوم جمعيت شروع کردن با تصور جامعي از کل يا شروع کردن با يک مفهوم عيني خيالي است که به تصورهاي ساده تر قابل تجزيه است. در نگاه مارکس نگرش درست را اقتصاد دان سياسي جديد يعني اسميت ارائه مي کند. اسميت از مفهوم هاي ساده اي مانند کار، تقاضا، ارزش مبادله و غيره شروع کرد و سپس به دولت، مبادله بين المللي و بازار جهاني رسيد. مقوله کار که براي اولين بار توسط اقتصاد سياسي نوين کشف شده بود، از وجود شکل هاي بسيار نو ي نيروي کار مادي و مستقل از فرد و بنابراين نيازمند تبيين، حکايت مي کرد. به گفته مارکس، اسميت با تعريف کلي کار به عنوان منبع ثروت جهش بزرگي در مسأله به وجود آورد. اين انتزاع ساده که اقتصاد سياسي مدرن با آن بحث اقتصاد را شروع مي کند، در بخش وسيعي از جامعه نوين کاملاً پذيرفته شده است.
      اين نگرش مقوله اي به دو سو حرکت مي کند؛ يکي به طرف نقد هگل و ديگري به طرف نظريه شناختي که بسيار شبيه نظريه ساختارگرايي آرمانگراست. مارکس به طور ويژه به تمايل هگل به جانشيني تحليل نظري به جاي جهان اجتماعي عيني اعتراض مي کند. اين اعتراض را مي توان با تفاوت بين تحرک مقوله هاي درون انديشه در کتاب منطق هگل و ساختارهاي عقلي جانشين و متمايز کتاب پديدارشناسي شرح داد. در پديدارشناسي، هگل چنين بحث مي کند که شناخت بي واسطه يا يقين حسي نمي تواند وجود داشته باشد و آنچه ما درک مي کنيم "عيني" است چون از طريق فرآيند مفهومي انديشيده مي شود (در اينجا از واژه هاي "انتزاعي" و "عيني" بر خلاف کاربرد معمولي آنها استفاده مي شود، که طبق آن انديشه انتزاعي و تجربه مستقيم جهان عيني است). او براي رد اين ديد گاهي که به هگل نسبت مي دهد، در واقع تنها ديدگاه کتاب منطق را رد مي کند و به ديدگاه کتاب پديدارشناسي اعتراضي ندارد.(lukacs 1978). به گفته مارکس، راهي که از امر انتزاعي به امر عيني منجر مي شود يا راه همانندي که در کتاب پديدارشناسي شرح داده شده در واقع همان راهي است که انديشه پديدار مي کند اما چون فرآيند مفهومي، شيء عيني به وجود نمي آورد، هگل ظاهراً رخداد دروني ذهن يعني فکر محض را با رخداد جهان بيروني و مستقل از ذهن تلفيق مي کند. مارکس که مي بيند تلقي حرکت مقوله ها به عنوان کنش واقعي توليد اشتباه است، از قرار معلوم اين آشفتگي را به خطا به هگل نسبت مي دهد در حالي که او هنوز پيرو هگل است و ادعا مي کند آنچه ما در هنگام انجام فعل دانستن مي دانيم محصول ذهني است که موضوع شناختش را هم چون شرط شناخت بازسازي مي کند. مارکس خواهان درک آن جهان اجتماعي است که ما در واقع تجربه مي کنيم، او مي گويد:" چه چيزي بهتر از واقعيت در مغز ما وجود دارد."(Marx 1973: 106)
      مارکس اين مسأله را تقريباً با همان ادبيات، در پس گفتار ويرايش دوم کتاب سرمايه به زبان آلماني دوباره طرح مي کند. او تأکيد مي کند که توسعه اجتماعي بايد در چهارچوب رابطه هاي مقوله هاي جامعه سرمايه داري مدرن شرح داده شود نه در زنجيره تاريخي مقوله هاي اقتصادي. انسان به طور معمول موضوع ذهني را تابع ساختار ي پيشيني قلمداد مي کند.(Marx 1967: 19) او مانند فيخته به [نگاه] پيشيني و پسيني به عنوان دو نما از يک موضوع شناسايي مي پردازد. با اين همه او واقعيت را با آنچه که ما تجربه مي کنيم برابر دانسته و تفاوت بين جهان خارجي مستقل از ذهن و پديدار ها را که مبناي تمام ايده آليست هاي آلماني است، ناديده مي گيرد يعني اختلاف بين آنچه به خودي خود هست و آنچه ما به واقع تجربه مي کنيم را نمي بيند. مارکس به سادگي يکي را با ديگري مي آميزد بدون توجه به اين که راه قابل اعتمادي در دسترس نيست تا از طريق آن بدانيم آيا ما جهان را، يا حتي جهان اجتماعي را آن گونه که هست مي شناسيم يا نه.
      فکر کردن به هر جهت فکر کردن است، همان طور که کانت گفته است مشاهده گر تصوير ي از جهان مستقل از ذهن، آن چنان که هست، مي سازد.(cf. Hanna 2001: 22) نگرش تصوير گرا که دسترسي ديگري به جهان واقع ندارد، راهي براي اطمينان از درستي تصويرها ندارد. در واکنش به کانت، هگل پديدارشناس، در توصيف آگاهي به عنوان فرآيند آزمايش و خطا بر اين نکته تأکيد مي کند. مارکس که اختلافي بين طرح تحقيقي خود و هگل نمي بيند، مرتکب اشتباهي دو چندان مي شود. نخست اين که او به خطا انتقال جهان واقعي به صورت ذهني(انديشه) را به هگل نسبت مي دهد.
      دوم آن که او به خطا درک ما از جهان را در برابر جهان مادي مي گذارد و سعي مي کند با استفاده از ساختار مقوله اي آن را به جهان فکر وارد کرده يا از طريق فکر دوباره آن را به دست آورد. اين در حالي است که اگر جهان آن گونه که ما آن را تجربه مي کنيم به ساختار مقوله اي[فکر] ما وابسته است، پس نسبت مقوله ها و موضوع هاي شناختي نسبت لازم و ملزوم است و تمايز آشکاري بين آنها نمي توان ديد.
      اين مشکل در نظريه شناخت مارکس ديده مي شود. بعضي وقت ها بعد انسان شناسانه ديدگاه او جلب توجه مي کند. در نوشته اي که"در سراسر جهان انسان نمي تواند درسي عميق تر از اين بيابد که او نمي تواند عمق چهره خود را درک کند." (Kolakowski 1968: 66) کولاکوفسکي چنين مطرح مي کند که ما بايد مارکس را از منظر انساني درک کنيم و بفهميم و بشناسيم. او مي گويد پروژه کانتي جدا کردن شرايط منطقي استعلايي شناخت از شرايط ذهني آن به آساني به شکست مي انجامد. مارکس در حاشيه سرمايه(vol.1,372,n.3) از باور ويکو به تفاوت تاريخ انساني با تاريخ طبيعي سخن به ميان مي آورد. اين تفاوت در اين است که اولي را ما ساخته ايم اما دومي ساخته ما نيست**. مارکس مانند ويکو فکر مي کند که انسان به معناي واقعي کلمه تاريخ را "مي سازد". او هم چنين مانند ويکو فکر مي کند که آنچه ما مي سازيم تنها با ساختاربندي دوباره در ذهن، قابل شناخت است. اگر هيچ موضوع شناسايي پيشيني براي شناخت وجود نداشته باشد، بنابراين هيچ نمي تواند دو باره ساخته شود در نتيجه هيچ پيشيني نيست. اين امر تا اندازه اي در باره طرح هاي اجتماعي و پسيني و تعامل بين انسان ها و بين انسان ها و طبيعت نيز رخ مي دهد.
      شکل ويژه بيان مارکس درباره اين ادعا مشکل آفرين است. اگر شرايط اجتماعي در حقيقت و به تمامي براي ذهن "قابل فهم" بود، ما با اطمينان ادعا مي کرديم که آنها را از طريق کنش اجتماعي مردان و زنان ساختار بندي مي کنيم، حتي ادعا مي کرديم که مي توانيم آنها را به درستي در فرآيند شناخت در سطح ذهن دوباره ساختار بندي کنيم و در نتيجه آنها را همان گونه که هست بشناسيم. مارکس بدون شک نمونه مفهومي قانع کننده اي از جامعه صنعتي مدرن ارائه مي کند. با وجود اين حتي در يک نگاه خوش بينانه دست کم به دو دليل نمي تواند ادعا کند که جهان اجتماعي را همان گونه که هست درک مي کند.
      نخست اين که چيزي بيش از آن چه بر ما در مدت زمان معلومي در تجربه آشکار مي شود به دست او نمي آيد. دوم آن که مارکس از ميان بازسازي هاي ممکن جهان اجتماعي، تنها يکي را طرح مي کند. دست کم هميشه تمايزي نهفته بين تجربه ما و جهان اجتماعي واقعي وجود دارد. اين تمايز قابل اندازه گيري و سنجش نيست و از آنجا که ما هيچ وقت نمي توانيم با جهان اجتماعي آن گونه که به خودي خود هست مواجه شويم، نمي توانيم مدعي دگرگون کردن آن باشيم. فکر کردن به تعبيري ديگر مي تواند ترکيبي از امر ذهني و امر عيني باشد يعني ترکيب آن چه تلاش مي کنيم بشناسيم با آن چه که هست. در نهايت بعضي وقت ها چنان به نظر مي رسد که آن موضوع ذهني مورد شناخت ما به طرز ايده آلي نمايانده شده و مثل تصويري در آينه واضح است و به نظر مي رسد که گويي اين تصوير يک ساختار بندي پيشيني صرف است اما از آنجا که ما هيچ وقت نمي توانيم مدعي بشويم که جهان را آن گونه که هست مي شناسيم، در اين مورد هم نمي توانيم مدعي شناخت درست باشيم.
      نظريه شناخت اجتماعي مارکس تفاوت زيادي با نگرش مارکسيستي دارد. مارکسيسم که مدعي است از زبان مارکس سخن مي گويد به نظريه معروف انطباق با واقع قائل است. به گفته انگلس شناخت شامل انطباق صحيح فکر با واقعيت مستقل است. انگلس در تحقيقش در باره فوئرباخ، به طور سخنورانه اي مي پرسد آيا "انطباق درستي با واقعيت" را مي توانيم ايجاد کنيم و خود جواب مي دهد که اين پرسش در فلسفه "سؤال از هويت انديشه و هستي" ناميده مي شود. او اعتقاد دارد فلسفه ديالکتيکي بازتاب گذران سيستم هاي تاريخي متوالي در سطح ذهن است. براي انگلس و در کل براي مکتب مارکسيسم شناخت نيازمند به بازتاب مطمئني از واقعيت مستقل در سطح ذهن است.
      نظريه انطباقي شناخت پس از سال هاي زياد هنوز محبوب باقي مانده است. اين نظريه که براي اولين بار توسط بيکن مطرح شده بود، در شکل متفاوتي توسط ويتگنشتاين از نو گفته شد و در اين اواخر توسط رورتي نقد شد. اشکال بنيادي نظريه انطباقي شناخت ناتواني آن دراثبات کردن بازتاب قابل اطمينان از واقعيت مستقل از ذهن است.
      ** در حاشيه سرمايه جلد دوم صفحه 523 ترجمه فارسي چنين آمده است: چنان که ويکو مي گويد تفاوت بين تاريخ انساني و تاريخ طبيعي در اين است که ما در مورد يکي تحقيق کرده ايم و درباره ديگري تحقيق نکرده ايم.