Map 1
تربيت؛
الزام يا اختيار؟
  تنظيم: 27 مرداد 1400
  الگوي اول
    عنوان
      الزام‌گراي غيرمنعطف و بسته
    مباني
      انسان در فشار و سختي رشد مي‌كند
      با الزام و تكليف بار مي‌آيد
      مربي بايد بر متربي سخت گيرد
      برنامه را در بيست و چهار ساعت شبانه‌روز و در طول سال با جبر و الزام پر كند
      با قوانين سخت‌گيرانه و تكاليف غيرمنعطف
      به كار و تلاش وادار سازد
      استراتژي منع و الزام
      روش سخت‌گيري و قانون‌گرايي صرف
      اجازه‌ي تنبلي يا اتلاف وقت نمي‌دهند
    استدلال
      آدم آزاد و رها از توان عظيم جسمي، ذهني و روحي خود استفاده نمي‌كند
      استعداد خود را به خوبي شكوفا نمي‌سازد
      ظرفيت و عظمت خود را درك نمي‌كند
      در شرايط الزام و در كوره‌ي مشكلات و فشارها از نازپروردگي و سستي و كندي رها مي‌شود
      انرژي نهفته‌ي خود را آزاد مي‌سازد
    آزمون
      اگر به هريك از ما گفته شود مسافتي را بدويم
        چه مقدار تلاش مي‌كنيم؟
        پس از طي مسافتي نه چندان دراز بر اثر خستگي و درماندگي از حركت متوقف مي‌شويم
        با نفس‌نفس زدن شديد بر زمين مي‌افتيم
      اما اگر خطر حيوان درنده‌اي را احساس كنيم
        چند برابر آن مسافت را خوش‌نفس و پرانرژي مي‌دويم
      چه فرقي ميان اين دو حالت وجود دارد؟
        انسان كه همان انسان است
        توان همان توان
        تفاوت در آن حيوان درنده و الزام و فشاري است كه بر سر ما قرار گرفته است
      نتيجه
        انسان نه در موقعيت عادي كه در شرايط سخت شكوفا مي‌شود
        انرژي نهفته‌ي او تنها زماني آزاد مي‌گردد كه تحت الزام و فشار باشد
        اگر بر طلبه سخت‌گيري نكنيم تربيت نخواهد شد
    نقد
      اشكال اول
        بازگشت به حالت گذشته
          تا به كجا و تا چه زمان مي‌توان اين الزام را بر سر طلبه نگاه داشت؟
          هنگامي كه جبر و تحميل برداشته شود به عادات گذشته باز خواهد گشت
          با انبوهي نگراني و عقده‌ي رواني
        پاسخ اول
          با برداشتن فشار و الزام، عادات گذشته باز نمي‌گردد
          فشار و الزام، موجب پيدايش ملكه مي‌گردد
          ملكه صفت پايداري است كه در جان انسان استقرار دارد و عمل را آسان مي‌كند
        پاسخ دوم
          فرض كنيم كه اين صفات و ملكات از بين مي‌روند
          باز هم اشكالي به اين نظام تربيتي وارد نيست
          زيرا بهار جواني سرعت جذب و درك و دريافت در نهايت قرار دارد
          با اعمال زور و جبر و الزام از اين فرصت طلايي تكرارناپذير بهترين استفاده را كرده‌ايم
          دارايي‌هاي علمي، روحي و مهارتي را در جان او پديد آورده‌ايم
          حتي اگر فرض كنيم آن صفات و ملكات از بين بروند اين دارايي‌ها و فعليت‌ها در جان طلبه هست و تا پايان عمر براي او خواهد ماند
          پس از گذران اين دوره‌ي سخت زماني كه به دارايي و كارآيي خود نظر مي‌كند و شرايط خود را با اقران و دوستان خود مي‌سنجد به وجد مي‌آيد و از داشتن اين سرمايه‌هاي علمي و عملي احساس غرور و رضايت و افتخار مي‌كند
      اشكال دوم
        خلط بين فرايند و فراورده
          كسي كه به جبر قانون يا به شوق جايزه كار مي‌كند ستايش نمي‌شود
          عملي كه از سر ترس و طمع صادر شده باشد ارزش ندارد
          تربيت زماني رخ مي‌دهد كه نيروي دروني و خودانگيخته‌اي در او ايجاد كنيم كه از سر تشخيص وظيفه و با فهم و شناخت كار كند نه از سر تحريك غريزه
          اشتباه در خلط ميان فراورده و فرايند يا خلط ميان خروجي و روش است
          به محصول نهايي و خروجي مدرسه نگاه مي‌كنيد و فريب دارايي‌ها و كارآيي‌هاي طلبه را مي‌خوريد
          در حالي كه رشد انساني در او پديد نياورده‌ايد
        پاسخ اول
          سال‌هاست با جوان سروكار داريم و احوال و اخلاق او را به‌خوبي مي‌شناسيم
          با ناز و نوازش با موعظه و نصيحت و با پند و اندرز وادار به كار نمي‌شود
          لاجرم بايد بر او سخت بگيريم
          بهترين شاهد: شور و نشاط و تلاشي است كه در شب‌هاي امتحان از ما بروز مي‌كند
        پاسخ دوم
          دانش‌آموزي كه در مدارس آموزش و پرورش با الگوي اول رشد كرده نمي‌تواند خود را با الگوي دوم وفق دهد
      اشكال سوم
        تفاوت ميان ارزش اخلاقي و ارزش وجودي
          ارزش بر دو قسم است
            ارزش اخلاقي
              اكتسابي است
              با اختيار و اراده حاصل مي‌شود
            ارزش فلسفي؛ وجودي يا تكويني
              موهوبي است
              بهره‌ي وجودي اوليه‌ي يك چيز
          ويژگي‌هاي كمالي انسان
            بدون اختيار و اراده
              به‌صورت ژنتيك
              بر اثر تربيت محيطي
              مشمول ستايش و نكوهش يا موضوع ارزشِ اخلاقي نيستند
            با اختيار و اراده
              از سر دانايي و آگاهي
              موضوع احكام اخلاقي
          كمالاتي كه به اختيار و اراده‌ي آگاهانه مرتبط نيست ارزش اخلاقي ندارد
          عنكبوتي كه جان پيامبر را نجات داد ارزش اخلاقي نيافريد
          تهذيب و تربيت اين است كه انسان با فعاليت‌هاي خود، به ارزش اخلاقي دست يابد
        پاسخ
          تربيت حاصل كار و فعاليت است و تا كسي كار نكند رشد نمي‌كند
          مربي بايد متربي را به كار و فعاليت وادار كند
          رشد و تربيت، مرهون عمل است
          عمل حتي اگر از سر اكراه و تحميل باشد، سازنده است
          تجربه نشان داده كه تا فشار و جبر نباشد انسان كار نمي‌كند
      اشكال چهارم
        عمل در گرو فهم و شناخت
          راه‌هاي برانگيختن انسان به كار و فعاليت متعدد است و منحصر در جبر و تهديد و تطميع يا قانون و الزام نيست
          انجام هر كاري به نيروي محرك نياز دارد
            در حيوانات
              شهوت
                نيروي جلب منفعت
                مقداري علف به او نشان دهيم
              غضب
                نيروي دفع ضرر
                ضربه‌ي محكمي بزنيم
            در انسان
              شهوت
                جايزه
              غضب
                محروميت
              عقل
                نيروي فهم و تشخيص و معرفت
                براي آنها دقايقي سخن بگويد
                اختصاصي انسان
          كار و فعاليت بر دو قسم است
            كور و برخاسته از قواي حيواني
              حيوانيت آدمي را تقويت مي‌كند
            آگاهانه و برخاسته از فهم و نيروي انساني
              قواي انساني را تقويت مي‌كند
        پاسخ
          آدمي در ابتدا اسير شهوات است و در زنجير غرايز قرار دارد
          نيروي شهوت جايي براي عقل باقي نگذاشته است
          بايد با نيروي قهر و غضب قوه‌ي شهوت را مهار كرد
          اجبار و سخت‌گيري لازمه‌ي شكل‌دهي به شخصيت است
          بدون آن تحولي در جان انسان حاصل نمي‌شود
          اگر تكليف و الزام نباشد ملكات فاضله در وجود كسي پديد نمي‌آيد
          اين قاعده‌اي است كه عالمان اخلاق نيز بر آن تأكيد كرده‌اند
      اشكال پنجم
        تفاوت تحول با تربيت
          انواع تحول
            جمادات
              چوب يا سنگي را مي‌تراشيم و از آن مجسمه‌اي پديد مي‌آوريم
              ما فعال‌ايم و آن سنگ در مقابل اراده‌ي ما كاملاً منفعل است
            گياهان
              دانه‌اي را در زمين مي‌كاريم
              شرايطي را براي شكوفايي گياه فراهم مي‌آوريم
              موانع رشد را از مسيرش برمي‌داريم
              تابع استعداد دروني گياه است
              باغبان در عين فعاليت در موقف انفعال قرار دارد
            حيوانات
              حيواني را دست‌آموز مي‌كنيم
              فرايند شرطي‌سازي و محرك و پاسخ
              ياد گرفته كه براي رسيدن به خواسته‌ي خود بايد خواست ما را انجام دهد
              يك معامله‌ي بُرد – بُرد
              هم خواست ما محقق مي‌شود و هم خواست حيوان
            انسان
              ويژگي‌هاي انساني عبارت‌اند از اراده و عقلانيت و آگاهي
              اگر بتوانيم اين اراده را به كار بگيريم و فعال سازيم تربيت انساني كرده‌ايم
          نتيجه‌ي نهايي نبايد مدير يا مربي را فريب دهد چون عناصر انساني فعال نشده است
          اگر
            آزادانه و آگاهانه و از سر اختيار و عقلانيت عمل كند انسانيت او فعال است
            از ترس توبيخ و تحقير يا به ملاحظه‌ي دوربين‌هاي مداربسته يا از بيم عواقب سنگين قوانين محدودكننده به وظايف خود عمل كند در شرايط جبر قرار گرفته و ويژگي‌هاي انساني آشكار نيست
          بايد براي هدايت انسان‌ها تلاش كنيم نه براي كنترل و مديريت آنها
        پاسخ
          خالق انسان ويژگي‌هاي دروني او را بيشتر مي‌شناسد
          خدا از وعد و وعيد و تطميع و تهديد استفاده كرده
          خدا براي تربيت انسان به تكاليف دشواري امر كرده و قانون سخت‌گيرانه‌اي را حاكم ساخته
          ما نيز بايد روش تربيتي خود را از او بياموزيم
          كاسه‌ي داغ‌تر از آش نشويم
      اشكال ششم
        پرهيز از قياس مع الفارق
          چنين قياسي نارواست
            اولاً خداي متعال همان گونه كه بر قانون تأكيد ورزيده بر معرفت و بلاغ مبيّن نيز تأكيد دارد
            ثانياً به اختيار انسان بسيار ارج نهاده و هر دو راه رشد و غي را به او نشان داده و او را مخير گذاشته است
            ثالثاً ثواب و عذاب خدا بيان حقيقت و باطن عمل است نه اعتباري
            رابعاً ثواب و عقاب پروردگار قابل مشاهده و متصل به عمل نيست
              نيروي شهوت و غضب حيواني را تحريك يا تقويت نمي‌كند
              اگر پاداش و كيفر به عمل متصل باشد انسان شرطي مي‌شود
          گرچه با تشويق و تنبيه به ظاهر به نتيجه‌ي مطلوب خود رسيده‌اند ولي بُعد انساني طلبه را تقويت نكرده‌اند
        پاسخ اول
          سنت ابتلاي خدا
            تحميل شرايط سخت به انسان و درانداختن او به دشواري و فشار
            بلا و تنگنا و مصيبت از لطف و كرم او ناشي شده
            زمينه‌ساز رشد و تربيت انسان
          ما نيز طلبه را در شدت و فشار قرار مي‌دهيم تا استعدادهاي سرشار خود را نمايان ساز
        پاسخ دوم
          خداي متعال براي پاره‌اي از جرايم، حدود و تعزيرات نقد دنيوي قرار داده
          تبيين و پند و موعظه همه‌جا كارگر نيست و تاريخ مصرف دارد
      اشكال هفتم
        توجه به فعل اختصاصي پروردگار
          الزام و فشار و محدودسازي اختيار اعمال ولايت و مختص به ذات پروردگار و كساني است كه از او اذن داشته باشند
          انسان مخلوق حق ندارد در اين حيطه به خدا تأسي كند
          خداي متعال جان بندگان را مي‌گيرد و ما نمي‌توانيم به بهانه‌ي اقتدا به سيره‌ي پروردگار جان ديگران را بستانيم
  الگوي دوم
    عنوان
      معرفت‌گراي آزاد
    مباني
      نبايد با الزام و قهر و قانون و با اجبار و تكليف و سخت‌گيري تربيت كرد
      خودجوش و از درون احساس مسئوليت كند
      خود را در پيشگاه خدا و امام زمان پاسخ‌گو بداند
      نسبت به وظايف خود مسئولانه اقدام كند
      اراده‌ي آزاد و بر اساس تشخيص و عقلانيّت
      از سر انجام وظيفه كار كند
      بايد از قوه‌ي عاقله كمك گرفت
      معرفت‌بخشي و فرهنگ‌سازي و توصيه
  راه‌هاي جمع بين دو الگو
    تفكيك بر اساس افراد
      براي همگان نسخه‌ي واحد نمي‌توان داد
        براي بعضي از روش الزام و فشار بايد استفاده كرد
          شخصيت‌هاي سركش و فرمان‌ناپذير
          ميخ آهنين در سنگ وجودشان نمي‌رود
          مشكل رفتاري دارند
        براي بعضي از روش معرفت‌افزايي و آگاهي‌بخشي
          سربه‌زير و قانون‌پذير
          با اندك توصيه يا تبييني، راه خود را مي‌يابند
          مشكل شناختي دارند
      اشكال اول
        برخورد دوگانه روا نيست و منطق واحدي ندارد
        آيا روش جبر و الزام در شكل‌دهي شخصيت مفيد است؟
          خير
            نبايد درباره‌ي سركشان جاري شود
          بله
            بايد درباره‌ي سربه‌زيران نيز جاري شود
      اشكال دوم
        در محيط عمومي نمي‌توان هر دو روش را جمع كرد
        مخاطبان تبعيض و دوگانگي برداشت مي‌كنند
          اين برداشت يا توهم، تربيت را تحمل‌ناپذير مي‌كند
      اشكال سوم
        براي شخصيت‌هاي سركش هم نبايد از تبيين و روشنگري دريغ كرد
        تبيين براي اتمام حجت ضروري است
          تبيين سيدالشهداء ع در لحظات آخر عاشورا در ميان لشكر دشمن
    تفكيك بر اساس موضوعات
      همه موضوعات نسخه واحدي ندارند
        بعضي از كارها از روش الزام و فشار
        بعضي ديگر از نيروي عقلانيت و فهم و روش تبيين
      بر حسب درجه‌ي اهميت امور
        امور حياتي و مهم
          نصاب سلامت فرد يا جامعه به آن وابسته است
          مواردي كه به ضرر اسلام و مسلمين است
          حيثيت دين و حوزه‌هاي علميه را در معرض خطر قرار مي‌دهد
        امور درجه‌ي دو
          قابل چشم‌پوشي
          بود و نبود آن آسيب جدي وارد نمي‌كند
      اشكال
        آيا فراتر از حداقل‌هاي رفتاري و تربيتي، استفاده از اجبار و الزام رواست؟
    جمع طولي و رتبي
      الزام و سپس تبيين
        ابتداي راه از طريق الزام و قانون سخت‌گيرانه به وظايف «وادار» و يا «آگاه» كنيم
        پس از چندي كه سربه‌راه و مسئوليت‌پذير شد، به او اختيار و آزادي دهيم
        اشكال اول
          به جبر و الزام اصالت داده و بار تربيت را بر دوش آن نهاده است
        اشكال دوم
          مرز اين دو مشخص نيست
          از چه زماني بايد قانون سخت‌گيرانه را رها كرد و صرفاً از طريق تبيين و معرفت‌افزايي پيش رفت؟
      تبيين و سپس الزام
        ابتدا با تبيين و توجيه و آگاهي به وظايف خود برانگيزيم
        اگر اثر نداشت با جبر و الزام و قانون او را وادار مي‌كنيم
    جبر اختياري
      راه حل اين اختلاف امر بين‌الامرين است
      نه مي‌توان جبر كامل و نه مي‌توان تفويض كامل داشت
      كاري كنيم كه شخص با اختيار و آگاهي، جبر را برگزيند
      بدون فشار و سخت‌گيري روشن كنيم كه اگر الزام نباشد راحت‌طلبي رخ مي‌دهد
      لازم است خود را در شرايط سخت و تحت يك قوه‌ي الزام قرار دهيم
      اين جبر، عين اختيار است
    جمع جبري
      هر دو روش را در عرض هم و در همه‌ي موارد اعمال كنيم
      هم از تبيين و روشنگري و هم در كنار آن از قدرت قانون استفاده كنيم
      اشكال
        معلوم نمي‌شود كدام عامل روي فرد اثر كرده
        معلوم نمي‌شود كدام عامل روي فرد اثر كرده
        نمي‌توانيم حاصل كار خود را ارزيابي و قضاوت كنيم
  ارزيابي و قضاوت
    اصل اول
      جوهر تربيت انساني؛ تحول در باور و عمل آزاد بر اساس آن
      اختلاف
        الگوي اول
          به دنبال رسيدن به رفتار استاندارد و خط‌كشي شده
          غفلت از اينكه رفتاري مي‌تواند به ملكات فاضله منتهي شود كه يا از آغاز بر اساس آگاهي عميق شكل بگيرد يا در طول عمل آگاهي‌هاي ضعيف را با ضمائم تجربي تقويت كند
        الگوي دوم
          تكيه بر سازه‌ي دروني انسان و رابطه‌ي ميان آگاهي گرايش و رفتار
          اصل بر عمل اختياري يعني رفتار آگاهانه و با ميل شخصي است
          بيشترين تمركز بر حلّ اين معادله است كه چگونه مي‌توان بيشترين تأثير را بر به فعليت رساندن آگاهي‌هاي مفيد ايجاد كرد و انسان‌ها در چه شرايطي مطلوب‌ترين تصميم را بر اساس باورهاي درست خواهند گرفت
          يك روش فعال و پرمؤلفه است كه به مجاهدت و تلاش نياز دارد و در واقع موجب رشد و ارتقا و تربيت خود مربيان مي‌گردد
    اصل دوم
      مجال آزاد و امكان تخلف؛ لازمه‌ي تربيت انساني
      برهان
        كمال انسان در نيروي عقل و اختيار آزاد است
        هرگاه انسان با اين نيرو عمل كند به انسانيت دست يافته است
        هرچه اين نيرو قوي‌تر باشد، انسان‌تر است
        لازمه‌ي استفاده از چنين نيرويي داشتن مجال آزاد و امكان تخلف است
        اگر امكان كار خلاف نباشد ارزش اخلاقي ندارد
        اين طرح، الگوي عمل خداي متعال است
    اصل سوم
      بهره‌گيري از همه شيوه‌هاي تبيين و آگاهي‌بخشي
      انواع تبيين
        كارگاهي
          بحث گروهي با تكيه بر جوشش فكري خود افراد به جاي القاي يك‌جانبه‌ي محتوا
        تجربي
          قرار دادن شخص در موقعيتي كه مستقيم و از نزديك آسيب‌ها و شرايط را لمس كند
        همسالان
          تبيين را به اعوان و انصاري از جنس خود متربّي بسپاريم تا صميميت احتمال اثر را افزايش دهد
        عملي
          از طريق يادگيري مشاهده‌اي
        مطالعه
          توصيه به خواندن كتاب‌هاي سودمند
        موعظه
          با برهان و حكمت و استدلال با روش موعظه و خطابه‌ي عام يا جدال نيكو
        الگو
          مشاهده‌ي تجربه‌ي همنوعان در ايجاد آگاهي اثرگذار نقش ويژه‌اي دارد
    اصل چهارم
      توجه به تفاوت انواع جبر و جايگاه هر كدام
      انواع جبر
        حقوقي
          قانون و انضباط براي هر جامعه‌اي مفيد بلكه ضروري است و بدون آن نمي‌توان اجتماع پيشرو و سالمي داشت
          انواع قانون
            محدودكننده
              جلوي خطا و فساد را مي‌گيرند
            رشددهنده
              روند كمالي ايجاد مي‌كنند
          قانون همواره معادل با زور و اجبار و محدودسازي نيست؛ بلكه مواد قانون مي‌تواند روشنگري كرده و با ارايه‌ي يك مدل عملياتي، مخاطب را از سرگرداني در مقام عمل نجات دهد
        فرهنگي
        محيطي
      تبيين صرف، بدون برنامه و ساختارهايي كه توسط قانون‌ها ساخته مي‌شوند منتج نيست
      در قالب يك نظام تربيتي تلفيقي از تبيين و روشنگري با برنامه‌ها و ساختارهاي حامي و قوانين همراه
      ضمانت اجراي قوانين در همه سطوح
    اصل پنجم
      بهره‌گيري از مهر و محبّت در تربيت
      جايگاه
        محبت چيزي در بين جبر و اختيار نيست؛ بلكه مكمل جبر و اختيار است
        محبت و صميميت، تلخي و شكنندگي الزام و فشار را از بين مي‌برد
        تلخي و دشواري معرفت‌آموزي را با صميميت و رفاقت بايد گرفت
    الگوي نهايي
      تجربه‌گرا
        تلفيق رفتار و شناخت
      استراتژي تبيين و برنامه
        ساختارسازي كرامت‌مدار
      هدايت انسان
      حركت آگاهانه در مسير نظامات و برنامه‌ها
      سيستم هوشمند
        نه بسته و نه باز
      استفاده از هم‌افزايي قواي انساني
      استفاده از هم‌افزايي قواي انساني
      همبستگي و تعامل چندسويه بين گرايش‌ها انديشه‌ها و كنش‌ها
      خودمراقبتي با كمك بيروني ساختارها و فرايندها