7 فصل اول : جمعيت

3 تصوير عملكرد گذشته

1- روند افزايش حجم و رشد جمعيت

جمعيت ايران در طي سالهاي (75 – 1335)، 2/3 برابر شده است و از رقم 18955 هزار به 60055 هزار نفر ازدياد يافته است. در حالي كه دو برابر شدن جمعيت در كشورهاي فرانسه و انگليس يك دوره طولاني 120 ساله (2000-1880) را طي كرده است.

بر اثر دوگانگي كاركردهاي اقتصادي، از حدود 41100 هزار نفر خالص ازدياد جمعيت اين دوره چهل ساله، 30864 هزار نفر يا هفتاد و پنج درصد (75%) به مناطق شهري و بقيه به نواحي روستايي تعلق دارد. چون سيل مهاجرتها از دل جوامع روستايي و محدوده‌ها و مناطق عقب مانده به مراكز بزرگ اداري - سياسي استانها به ويژه تهران و محدوده راهبردي و حوزه نفوذ مستقيم آن، لحظه‌اي توقف نمي‌گيرد.

در تمامي اين مدت كانونهاي شهرنشيني كشور همواره از نرخ رشد بسيار بالاتري نسبت به مناطق روستايي برخوردار بوده‌اند. حتي در برخي از مقاطع نظير دهه (75 – 1365) تفاوت نرخ رشد جمعيت اين دو جامعه به بيش از ده برابر رسيده است.

نرخ رشد جمعيت كشور كه در دهه (45 – 1335) حدود سه و يك دهم درصد (1/3%) و در دهه بعد دو و هفت دهم درصد (7/2%) بود، در دهه (65 – 1355) با نيل به سطح سه و نه دهم درصد (9/3%) در سال اوج تازه‌اي مي‌گيرد، البته با اين ويژگي كه در كنار تشديد روند باروري زنان، عامل سرريز پناهجويان افغاني به ايران نقش تسريع كننده‌اي در پيدايش اين رشد ايفا كرده است.

بر اثر اين رشدها، حجم جمعيت در سطح كلان در فاصله سالهاي (75 - 1355)، از حدود 18955 هزار نفر به 60055 ، در مناطق شهري از 5954 هزار نفر به 36818 و در نواحي روستايي از 13001 هزار نفر به 23237 هزار نفر ازدياد يافته است.

2- تحول الگو و نظام استقرار جمعيت

با تشديد آهنگ رشد جمعيت و شدت گرفتن جريان جابه‌جايي‌ها و مهاجرتهاي داخلي، نظام آمايشي و الگوي استقرار جمعيت كشور به تدريج وضعيت متمركزتري مي‌گيرد و تراكم نسبي جمعيت (تمركز در هر كيلومتر مربع) دستخوش سير صعودي مي‌شود.

تراكم جمعيت كه در سال 1335 حدود 5/11 نفر بود تا سال 1375 به 5/36 نفر ارتقا مي‌يابد. چون جمعيت بيشتري در قطبها و مراكز صنعتي و به طور كلي در دشتها و اراضي خوش آب و هواي نيمه غربي كشور تجمع مي‌يابد، و ماهيت بياباني و نيمه بياباني بخشهايي از فلات مركزي جنوب شرقي مجال چنداني به شكل‌گيري كانونهاي بزرگ جمعيتي به نيمه شرقي كشور جز مشهد و زاهدان و كرمان نمي‌دهد، از اين رو، نيمه غربي كشور روز به روز پر جمعيت‌تر مي‌شود تا آنجا كه در سال 1375، حدود هفتاد و هشت درصد (78%) از جمعيت كشور را در بر مي‌گيرد.

3- روند شهرنشيني

تشديد روند شهرنشيني و شهرگرايي ناشي از سرريز مازاد جمعيت و نيروي كار مناطق روستايي و نواحي كمتر رشد يافته، به شهرها و كانونهاي بزرگ شهرنشيني، بخصوص در سالهاي (75 – 1355)، زمينه تشديد آهنگ رشد، توسعه سريع كالبدي شهرهاي بزرگ و تغيير نظام اجتماعي زيست شده است.

جمعيت شهرنشيني طي دو دهه مذكور با نرخ رشد سالانه‌اي در حد چهار و سه دهم درصد (3/4%) در سال و افزايش از 15855 هزار نفر به 36818 هزار نفر، باعث پيدايش نگرشها و وجهه نظرهاي اجتماعي نويني در بين مردم در قبال چگونه زيستن و نحوه برخورداري از مواهب و امكانات اجتماعي شده است.

تضادها و ويژگي‌هاي ساختاري رو به تزايد جوامع روستايي و شهري - زمينه‌ساز تداوم شديدتر جريانهاي مهاجرتي و مكانگيري تدريجي روستائيان مهاجر غالباً در اراضي حاشيه‌اي شهرهاي بزرگ شده است و به پيدايش قرارگاههاي جديد سكونتي و شهرهاي اقماري در پيرامون شهرهاي بزرگ انجاميد كه پس از مدتي با ادغام و استحاله شماري از آنها در مادرشهرهاي بزرگ گسترش سريع كالبدي بسيار سريع شهرهاي همجوار را به ارمغان مي‌آورد.

با سرريز مهاجران و بالا رفتن آهنگ طبيعي رشد جمعيت در فاصله سالهاي (75-1335) شمار كانونهاي شهرنشيني از 199 نقطه به 614 نقطه ازدياد پيدا كرده است.

4- تحولات ساختاري جمعيت

تشديد آهنگ رشد جمعيت به ويژه در سالهاي (75-1355)، تشديد روند جوانگرايي جمعيت و سنگين‌تر شدن بار تكفل اقتصادي خانواده‌ها را همراه با وسعت گرفتن دامنه نيازهاي اساسي به ويژه در زمينه كار و اشتغال، باعث شده است.

ضريب جواني جمعيت كه در سال 1355 حدود چهل و چهار و پنج دهم درصد (5/44%) بود تا سال 1365 به چهل و پنج و پنج دهم درصد (5/45%) ازدياد، و سپس تا سال 1375 به سي و نه و پنج دهم درصد (5/39%) تقليل مي‌يابد. انفجار مواليد سالهاي67 - 1357 يعني دهه نخست انقلاب اسلامي از يك سو و كاهش ميزان باروري سالهاي پس از آن بر اثر اتحاذ تمهيدات بازدارنده توسط دولت در پيدايش اين روندهاي متضاد تكامل ساختاري ايفاي سهم كرده است.

در اثر اين تحولات شمار جمعيت 24 - 6 ساله كه سال 1355 حدود 14806 هزار نفر بود تا سال 1375 به 28308 هزار نفر يعني تقريباً به ميزاني حدود نود و يك درصد (91%) افزايش مي‌يابد و از اين رهگذر به طور توأمان فشار مضاعفي را متوجه منابع بودجه عمومي و منابع مالي خود خانواده‌هاي ايراني مي‌كند.

نرخ وابستگي جمعيت خردسال و نوجوان و پير و سالمند كه در سال 1375 به بيش از نود و دو درصد (92%) نمي‌رسيد، تا سال 1365 به نود و چهار درصد (94%) فزوني گرفته است و سپس به ميزاني در حد هفتاد و هشت درصد (78%) تا سال 1375 تنزل يافته است.

به هر حال نكته حائز اهميت آن است كه اين تحولات ساختاري پديد آمده كه در فاصله سالهاي (65 - 1355) كه عمدتاً معلول انفجار مواليد اين دوره است همچنان تا سالهاي متمادي، بخصوص تا آن زمان كه اين مواليد با گذشت عمر از مقطع سني 30 سالگي عبور كند پيامدهاي منفي و بازدارنده‌اش را بر فرايند توسعه ملي تحميل خواهد كرد.

جدول شماره 1- تحول جمعيت و نرخ رشد جمعيت در فاصله سالهاي (75- 1335)

نرخ رشد (درصد) | جمعيت (به هزار نفر) | سال
روستا | شهر | شهر و روستا | روستا | شهر | شهر و روستا
- 09/0 10/1 38/2 28/0 | - 10/5 93/4 41/5 21/3 | - 13/3 71/2 91/3 96/1 | 13001 15994 17854 22600 23237 | 5954 9794 15855 26845 36818 | 18955 25788 33709 49445 60055 | 1335 1345 1355 1365 1375

جدول شماره 2- تحول كانونهاي شهر و جمعيت شهرنشين (75– 1335) جمعيت به هزار نفر

1377 | 1365 | 1355 | 1335 | طبقات جمعيتي
جمعيت | تعداد شهر | جمعيت | تعداد شهر | جمعيت | تعداد شهر | جمعيت | تعداد شهر
12154 | 5 | 7507 | 2 | 4530 | 1 | 1512 | 1 | بيش از يك ميليون نفر
3217 | 4 | 4489 | 6 | 1927 | 3 | - | - | 1 - 500
4774 | 14 | 2225 | 3 | 1345 | 4 | 545 | 2 | 500 - 250
5133 | 36 | 3757 | 25 | 2153 | 15 | 994 | 6 | 25 - 500
4260 | 60 | 3155 | 46 | 1532 | 22 | 633 | 9 | 100 - 50
3310 | 94 | 2320 | 67 | 1540 | 45 | 765 | 22 | 50 - 25
2578 | 166 | 2300 | 145 | 1689 | 109 | 877 | 56 | 25 - 10
1105 | 15083 | 833 | 113 | 1157 | 168 | 624 | 90 | 10 - 5
286 | 83 | 258 | 84 | 22 | 6 | 47 | 13 | كمتر از ده
36818 | 614 | 26845 | 496 | 15855 | 373 | 5997 | 199 | جمع

جدول شماره 3- روند تكامل جمعيت در مقاطع مختلف تحصيلي (75-1355) ارقام به هزار نفر

1375 | 1370 | 1365 | 1355 | مقاطع سني و تحصيلي
8770 | 8950 | 7110 | 5071 | 10 - 6
5526 | 4480 | 3508 | 2541 | 13 – 11
6304 | 4989 | 4401 | 3050 | 17 – 14
4688 | 4384 | 3685 | 2623 | 21 – 18
3020 | 2796 | 2421 | 1521 | 24 – 22
28308 | 25600 | 21125 | 14806 | جمع 24 – 6
60055 | 55837 | 49445 | 33709 | كل جمعيت كشور