7 «FUTUR » چشم‌انداز آينده آلمان در زمينه سياست فناوري و پژوهش

FUTUR پروگرام وزارت آموزش و پژوهش فدرال آلمان BMBF است كه توسط كنسرسيومي از مؤسسات پژوهشي آلمان، به اجرا در مي‌آيد. اين پروگرام در سال 1999، آغاز شده و در بهار سال 2001، تجديد ساختار پيدا كرده است.

محورهاي اين پروگرام عبارتند از: آموزش و پرورش، اخلاقيات، مسائل اجتماعي، اشتغال و سياست آموزش يا تخصيص منابع. تعداد 12 محور وسيع fucus themes از كارگاههاي مختلف فعال، تا بهار سال 2002 ميلادي، در اين پروگرام انتخاب شدند. تعداد محورها به تدريج در نوعي رقابت و مسابقه كاهش پيدا كرد و دست آخر پنج چشم‌انداز هادي lead vision توسط BMBF انتخاب شد. هر گاه اين پروگرام در اين پنج چشم‌انداز هادي، موفقيت‌آميز باشد، بعداً آن پنج يا هفت محور باقي مانده نيز به صورت اولويت دوم در دستور كار قرار گرفته و ادامه پيدا مي‌كنند.

در آغاز، تصميم گرفته شد كه بيشتر مباحثات FUTUR از طريق اينترنت انجام شود، ولي بدون پشتيباني گروههاي فيزيكي physical group ، «گروههاي كاري مجازي» virtual work groups ، نمي‌توانند واقعاً به طرز كارآمدي كار كنند. لذا از آن جهت كه بيشتر شركت كنندگان در گروههاي كاري مجازي، تنها يك برنامه platform در اختيار داشتند، بدون روش‌شناسي يا موضوعهايي كه بر روي آنها كار كنند، پروگرام FUTUR مورد تجديد نظر قرار گرفت و در يك تجديد ساختار، تصميم گرفته شد كه بيشتر كارها رو در ور face to face در گروههاي كاري فيزيكي انجام شود. بيشتر نتايج به دست آمده، از شفافيت برخوردارند و بر روي اينترنت رفته‌اند.

آميزه‌اي از روشها براي شناسايي و جلب مشاركت مردم، به اجرا درآمده است (ثبت نام، معرفي ديگران براي ثبت نام، مصاحبه و پايگاههاي اطلاعاتي موجود در حوزه‌هاي مختلف). ضروري تشخيص داده شد كه از غير متخصصاني non-expert هم كه به اين كار علاقمندند، استفاده شود.

در FUTUR يك حلقه داخلي از شركت كنندگان كه از «داناييهاي عمومي» برخوردارند تشكيل شده، كه كار آنها تعريف حوزه‌هاي وسيع نوآوري و شركت در كارگاهها است. علاوه بر اين يك حلقه خارجي بزرگ‌تر هم تشكيل شده است كه مركب از متخصصان حوزه‌هاي انتخاب شده در فرايند كار مي‌باشد كه وظيفه آنها ارزيابي نتايج مختلف برقراري ارتباطات لازم در مراحل مختلف پروگرام، از طريق اينترنت است.

در اين فرايند جديد كارها با تشكيل كارگاهها در آغاز تابستان سال 2001 ميلادي شروع شد. فعالان حلقه داخلي از صنعت، علم، رسانه‌ها و ديگر حوزه‌ها دعوت شدند. اين اشخاص از پايگاههاي اطلاعاتي يا از طريق ثبت نام بر پايه دانايي عمومي گسترده‌ترشان انتخاب شدند. تصوري كه درباره آنها وجود دارد اين است كه قرار نيست «متخصص» به معناي محدود باشند. از فهرست اوليه، نوعي ثبت نام به عمل آمد، به طوري كه حدود 700 نفر در اين مرحله شناسايي شدند.

كارگاهها بسيار باز بودند، مثلاً به عنوان دست‌گرمي warm-up از شركت كنندگان سئوال شد كه جامعه در سال 2020 ميلادي چگونه به نظرشان مي‌آيد. سپس از شركت كنندگان پرسيده شد كه حوزه خاص آنها چگونه توسعه و تحول پيدا مي‌كند. پرسشهاي مربوط به آينده در يك نشست مديريت طوفان فكري، بايد به صورت مكتوب درآيد. اين بخش از فرايند را «جمع‌آوري روند» trend collection ناميده‌اند.

پس از كارگاهها، اين «روندها» غالباً به صورت پرسشهايي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت، و توسط كنسرسيوم طبقه‌بندي شد. اين طبقه‌بندي بر حسب سئوالهاي «جديد»، بر حسب معيارهاي مختلف و يك بار ديگر بر حسب محتوا صورت گرفت.

اين موضوعات، دسته‌بندي شد و «عناويني» به اسم «خوشه‌هاي روند» trend clusters فرمول‌بندي شدند. اين عناوين در يك كنفرانس عمومي، به عنوان موضوعات محوري، مورد استفاده قرار گرفتند.

كنفرانس عمومي در 26 سپتامبر در برلين برگزار شد، و هدف آن تعيين و تأييد محورها و تشريح آنها بود. از گروهها خواسته شد كه درباره محورهاي خود، «شرحي» profile بنويسند. سپس «مسابقه‌اي» سازماندهي شد كه شرحي جالب توجه بر اساس معيارهاي داده شده، نوشته شود. همه گروهها، معيارها را رعايت كردند و از آنجا كه تنها 12 گروه قرار بود در مرحله اول، FUTUR ادامه فعاليت بدهند، گروههايي كه بايد ادغام شوند تعيين و معرفي شدند. بقيه گروهها به دليل عدم وجود مطالعات كافي در محور مورد نظر آنها، يا به دليل فقدان تمركز كافي بر روي محور، از جمع گروهها حذف شدند. در BMBF به محورهاي پيشنهادي نمره داده شد و از شركت كنندگان اينترنتي، كه تعدادشان به 1300 نفر رسيده بود خواسته شد، به محورها نمره بدهند، كه حدود 200 شركت كننده در اين خصوص رأي دادند. شخص وزير، حرف آخر را در مورد گروههاي محور ارائه كرد. محورها دست آخر به اين شرح انتخاب شدند:

1- آلمان، مكاني براي يادگيري

2- مدلهاي سازماني براي دانايي

3- تحرك پايدار

4- درمان 2020

5- منابع طبيعي به عنوان محيط زيست انساني

6- محصولات و سيستمهاي هوشمند براي جامعه فردا

7- زندگي در جهان net

8- برنامه‌ريزي آينده و طراحي كار براي ارزش دادن به زندگي در جامعه دانايي

9- تغذيه

10- توليد كشاورزي پايدار در مسئوليت جهاني agroproduction

11- عدم تمركز به عنوان استراتژي اقتصاد - صنايع - زندگي پايدار

12- ترويج و تشويق استعدادهاي بين فرهنگي

پنج كارگاه همزمان براي انتخاب افقها و منظرهاي پنج حوزه و ارزيابي آنها در نوامبر و دسامبر 2001 ميلادي برگزار شد. «كارگاههاي آينده» روشي است براي توسعه و تكميل آينده‌هاي مطلوب desirable و جستجوي راههاي عملي كردن آنها. اين كارگاهها در سه مرحله كارشان را انجام مي‌دهند:

اول مرحله انتقادي، دوم مرحله كمال طلبي utopian phase ، و سوم مرحله واقعي كردن و تحقق بخشي، realization . حاصل اين كارگاهها نهاده‌هايي بود براي كارهاي بعدي گروههاي محوري. حوزه‌هاي كاري كه 12 محور پيشين را پوشش مي‌دادند، عبارتند از:

1- آينده سلامت و شادكامي

2- موازنه كار و زندگي

3- سالمندي در جامعه‌اي پايدار

4- مجموعه‌هاي شهري فردا

5- قلمروهاي يادگيري آينده

در ژانويه و فوريه 2002 ميلادي، گروههاي محور، جزئيات موضوعات محوري يا حوزه‌هاي نوآوري را از 12 حوزه نوآوري تعيين كردند. آنها مشروح عناوين را بيان كردند، و منظر هر يك را به همراه شرايط چارچوبي موضوعها، تجزيه و تحليل كردند.

اين كار، آماده‌سازي براي سناريوهايي است كه بر پايه نتايج در بهار 2002 ميلادي تنظيم مي‌شوند. پنج چشم‌انداز هادي lead vision ، نيز تهيه و تنظيم مي‌شوند كه چارچوب پروگرامها و پروژه‌هاي جديد پژوهش را تعيين مي‌كنند.

براي اين پروگرامها برنامه‌ريزي صورت مي‌گيرد و فراخوانهاي مناقصه توسط BMBF تنظيم مي‌شود. اين كار و همچنين تأمين بودجه براي پروگرام، مربوط به قلمرو برنامه‌ريزي است و به طور مستقيم با فرايند FUTUR مرتبط نيست. خود BMBF و سازمانهاي مديريت پروژه، بر روي اين برنامه‌ها كار مي‌كنند.

تنها تعداد معدودي از افراد فرايند چشم‌انداز، در اين مرحله مشاركت داده شده‌اند كه بتوانند پيوندي را بين چشم‌انداز و برنامه‌ريزي برقرار كنند.

مديريت فرايند FUTUR به همان اندازه خود فرايند، بازتابنده و خودآموزنده است. اين به آن معناست كه، اشتباه امكانپذير است ولي بايد از اشتباه چيز ياد گرفت. يادگيري در ذات و ساختار FUTUR تعبيه شده است. از اين رو امكان دارد كه آميزه روشها در دور بعدي تغيير پيدا كند.

چارچوب زماني اين پروگرام 5/1 سال است، و اين مدت بسيار كوتاهي براي چنين فعاليتي به نظر مي‌رسد. مشكل عمده اين است كه در چنين زمان كوتاهي، چگونه مي‌توان شركت كنندگان را متقاعد ساخت كه مشاركت در اين فعاليت مفيد است.

FUTUR هنوز در آغاز كار است - اين تجربه هنوز مي‌تواند شكست بخورد.

منابع مورد استفاده

1- مردوخي، بايزيد، پيشگفتار«ويژه‌نامه آينده‌پژوهي و آينده‌نگري»، مجله برنامه و بودجه، سال اول، ضميمه 11 اسفند 1375.

2- Cuhls, Kerstin, From Forecasting to Foresight Processes- New Participative Foresight Activities in Germany, Journal of Forecasting, Vol.22.No 2-3, 2003.