7 تعيين استراتژی

مطالعات انجام گرفته توسط سازمان توسعه صنعتی ملل متحد[1] در خصوص موفقيت كشورهاي در حال توسعه، نشانگر اين موضوع است كه، اين اقتصادها از استراتژيهاي مختلفي براي ساخت توانمندي‌هاي صنعتي و رقابت در بازارهاي جهاني استفاده نموده‌اند، که عبارتند از :

- توانمند‌سازي صنعتي از طريق تحقيق و توسعه

- توانمند‌سازي صنعتي از طريق سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي

- تركيبي از دو استراتژي بالا

کشورهايی که علاوه بر توانمندسازی صنايع داخلی، از طريق تحقيق و توسعه توانسته‌اند به زنجيره ارزش جهانی متصل شوند، و همچنين کشورهايی که با استفاده از سرمايه‌گذاری خارجی، و تلفيق آن با سياستهای قوی صنعتی و ورود به صنايع منتخب و هدف‌گذاری شده، در صدد افزايش رقابت‌پذيری بوده‌اند، توانسته‌اند پايدارترين و بالاترين نرخ رشد و توسعه صنعتی را تجربه نمايند. در اين ديدگاه، مهم‌ترين پيشرانه‌های توسعه صنعتی عبارتند از: مهارتها، تلاشهای معطوف به تکنولوژی، ورود سرمايه مستقيم خارجی، پرداختي‌ها بابت تکنولوژی و زيربنای مدرن

در مقابل، کشورهايی که فقط با تکيه بر نيروی کار ارزان، هزينه‌های توليد کم و بازار داخلی وسيع، در صدد جذب سرمايه خارجی بوده‌اند، و سياستهای پويايی، جهت افزايش توانمندی صنعتی و دسترسی به رقابت‌پذيری بالاتر نداشته‌اند، دارای رشد اقتصادی برای دوره‌های کوتاهی بوده‌اند، ولی نتوانسته‌اند رشد و توسعه پايداری را تجربه نمايند.

در واقع دو رکن اساسی توسعه صنعتی، يادگيریlearning و نوآوریinnovation ا ست. هر نظام توسعه بر اين دو پايه بنا می‌گردد، و استراتژي‌های فوق ‌الذکر نيز ، در پی ايجاد اين دو رکن، اما با نگرشهای متفاوت نسبت به ساختارها و سياستهای توسعه می‌باشند. استراتژيهای ايجاد توانمندی تحقيق و توسعه، بيشتر در صدد غنای نوآوری در کشور، و استراتژی استفاده از سرمايه‌های خارجی، بيشتر در صدد توسعه يادگيری در کشور است، و استراتژی تلفيقی، هر دو رکن يادگيری و نوآوری را به طور جدی مورد توجه قرار داده است.

به منظور استخراج استراتژی توسعه صنعتی در يک کشور، روشهای متفاوتی ارائه شده است، و تقريباً در تمامي روشهای جديد، توسعه تکنولوژی، از اساسي‌ترين پارامترهاي شناخت استراتژي موفق در كشورهاي در حال توسعه، و توسعه يافته مي‌باشد. يونيدو در گزارش جهاني سال (2003 - 2002) چهار پارامتر براي شناخت استراتژي كشورهاي موفق، و همچنين روشی بر اساس شناخت پيشرانه‌ها Drivers و يا نيروهای جلوبرنده، که ماهيت شناخت فرايند توسعه را دارند، ارائه نموده است. پارامترهای مذکور عبارتند از:

- ميزان هزينه R&D به ازاي هر واحد صادرات صنايع نوين و برتر

- هزينه R&D به ازاي سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي

- صادرات صنايع تکنولوژي‌های برتر

- سهم صادرات صنايع برتر در كل صادرات صنعتي

با استفاده از پارامترهای مذکور تقسيم‌بندی در خصوص کشورهای منتخب بر اساس استراتژي‌های مطرح شده آورده شده است.

با توجه به اين که در استراتژي‌های توسعه صنعتی ، که در حال حاضر در سطح بين‌المللی مطرح است، از صنايع مبتنی بر فناوری بالا (صنايع نوين)، زياد صحبت شده است، و در گزارش حاضر نيز بالطبع ، مورد توجه قرار گرفته است، لازم است تعريفی از اين صنايع و حوزه کاربرد آنها انجام پذيرد. صنايع نوين، مبتنی بر فعاليتهای فکری و مهارتی بالا می‌باشند. تغييرات سريع فناوری، از مشخصات بارز اين صنايع می‌باشد و نوآوری، هسته اصلی اين صنعت را تشکيل می‌دهد، و لذا دارای ارزش افزوده بالايی هستند. رشد سريع اين صنايع، در دنيا به علت افزايش نيازمندی ساير صنايع به آنها مي‌باشد. به عبارت ديگر هر صنعتی که بخواهد رقابت‌پذير باشد، ناگزير است از اين صنايع در فرايند توليدی خود، به منظور افزايش بهره‌وری و توسعه نوآوری، و همچنين از محصولات آن، برای افزايش کارايی و کاهش هزينه استفاده نمايد. لذا توسعه صنايع مبتنی بر فناوری پيشرفته، توسعه کاربرد اين صنايع در بخشهای مختلف صنعت را نيز شامل می‌گردد، و اين صنايع را نمی‌توان در عرض ساير بخشهای صنعت، همانند فولاد ‌ سازی، نساجی، صنايع خودرو و ... دانست، و در نتيجه سياستهای توسعه اين صنايع، متفاوت با سياستهای توسعه بخشهای مختلف صنعت است.

رقابت‌پذيری صادر کنندگان اصلی صنايع نوين، از طريق نوآوری داخلی يا مشارکت در سيستم توليد جهانی، قابل شناسايی و اندازه‌گيری می‌باشد. مقايسه فعاليتهای تحقيق و توسعه و سرمايه‌گذاری مستقيم خارجی، با عملکرد صادرات صنايع نوين، شاخص مناسبی برای نشان دادن نيروهای پيشران در عملکرد صنعت می‌باشد. تحليل مزبور، بر اساس مقدار تحقيق و توسعه نسبت به صادرات صنايع نوين، و سرمايه‌گذاری مستقيم خارجی، برای کشورهايی که بيش از 5 ميليارد دلار صادرات در سال 1998 داشته‌اند، در خصوص 26 کشور، از جمله 9 کشور در حال توسعه، صورت پذيرفته است.

جدول شماره 2- مقايسه فعاليتهای تحقيق و توسعه و سرمايه‌گذاری مستقيم خارجی

سهم توليدات تکنولوژی برتر در صادرات صنعتی (درصد) | صادرات تکنولوژی برتر(Hitech ) (ميليارد دلار) | تحقيق و توسعه به ازای سرمايه مستقيم خارجی (دلار) | تحقيق و توسعه به ازای صادرات تکنولوژی برترHitech $ | کشور | رتبه
1998 | 1985 | 1998 | 1985 | 1998 | 1985 | 1998 | 1985 | 1998 | 1985
6/29 | 8/20 | 9/144 | 6/36 | 4/100 | 42/62 | 937/0 | 635/0 | ژاپن | 1 | 3
31 | 8/25 | 9/196 | 3/53 | 75/1 | 68/1 | 622/0 | 686/0 | آمريكا | 2 | 2
1/17 | 2/13 | 7/92 | 3/24 | 01/5 | 09/13 | 368/0 | 816/0 | آلمان | 3 | 1
2/23 | 17 | 3/18 | 7/4 | 35/1 | 33/2 | 331/0 | 282/0 | سوئيس | 4 | 6
7/24 | 4/13 | 4/20 | 1/4 | 71/0 | 33/3 | 283/0 | 231/0 | سوئد | 5 | 9
6/21 | 6/14 | 1/65 | 3/14 | 76/0 | 67/1 | 266/0 | 245/0 | فرانسه | 6 | 8
2/27 | 2/12 | 36 | 7/3 | 9/5 | 5/3 | 264/0 | 119/0 | کره جنوبی | 7 | 18
2/12 | 2/9 | 4/7 | 6/1 | 65/0 | 19/2 | 233/0 | 284/0 | استراليا | 8 | 5
16 | 9/10 | 6/7 | 8/1 | 57/0 | 5/5 | 225/0 | 228/0 | دانمارک | 9 | 11
3/9 | 6 | 2/10 | 5/1 | 28/0 | 2/0 | 213/0 | 229/0 | اسپانيا | 10 | 10
1/10 | 5/9 | 5/24 | 5/7 | 45/1 | 97/0 | 21/0 | 141/0 | ايتاليا | 11 | 15
4/24 | 7/5 | 5/10 | 8/0 | 45/1 | 95/2 | 2/0 | 342/0 | فنلاند | 12 | 4
1/11 | 1/7 | 8/23 | 2/6 | 52/0 | 98/0 | 177/0 | 278/0 | کانادا | 13 | 7
7/9 | 4/6 | 4/17 | 5/3 | 26/0 | 2/0 | 159/0 | 105/0 | بلژيك | 14 | 19
2/28 | 6/17 | 3/76 | 9/17 | 49/0 | 72/0 | 134/0 | 167/0 | انگليس | 15 | 13
3/28 | 17 | 6/6 | 1/1 | 67/0 | 76/2 | 113/0 | 211/0 | فلسطين اشغالی | 16 | 12
3/24 | 2/10 | 8/40 | 9/6 | 34/0 | 78/0 | 098/0 | 164/0 | هلند | 17 | 14
35 | 4/15 | 6/38 | 7/4 | 5/1 | 37/1 | 068/0 | 131/0 | تايوان | 18 | 17
2/18 | 2/1 | 5/33 | 3/0 | 03/0 | 0 | 033/0 | 0 | چين | 19 | 26
3/39 | 8/25 | 2/25 | 7/2 | 38/0 | 31/0 | 022/0 | 019/0 | ايرلند | 20 | 21
7/56 | 4/20 | 3/62 | 7/4 | 07/0 | 02/0 | 01/0 | 008/0 | سنگاپور | 21 | 23
6/26 | 6/8 | 3/31 | 9/1 | 02/0 | 28/0 | 004/0 | 134/0 | مكزيك | 22 | 16
9/46 | 8/14 | 3/43 | 3/2 | 03/0 | 0 | 004/0 | 001/0 | مالزی | 23 | 25
5/24 | 2/14 | 6 | 4/2 | 0 | 0 | 002/0 | 003/0 | هنگ‌کنگ | 24 | 24
3/28 | 4/2 | 6/15 | 2/0 | 01/0 | 03/0 | 001/0 | 043/0 | تايلند | 25 | 20
3/64 | 8/5 | 19 | 3/0 | 01/0 | 07/0 | 0 | 014/0 | فيليپين | 26 | 22

با مشاهده نتايج جدول فوق مطالب ذيل قابل استنتاج است:

- اقتصادهايی با هزينه تحقيق و توسعه بالا، نسبت به هر واحد صادرات صنايع نوين و سرمايه‌گذاری مستقيم خارجی، دارای قوي‌ترين زيربنای صنعتی و تکنولوژيکی هستند.

- در ميان کشورهای صنعتی، ايرلند، تکيه بيشتری بر استفاده از سرمايه‌گذاری خارجی برای تحقيق و توسعه، به جای استفاده از منابع داخلی نموده است، و اين نشانگر استفاده اين کشور، از شرکتهای بزرگ بين‌المللی در اين زمينه می‌باشد. در واقع اين کشور استراتژی توسعه و تحقيق را، مبنا قرار داده است و برای تأمين منابع، از سرمايه‌گذاری خارجی استفاده نموده است، و در اين خصوص توانسته است بالاترين رشد صنعتی، و رشد صادرات صنايع، مبتنی بر فناوری پيشرفته را تجربه نمايد . به طوري که صادرات اين صنايع طی دوره مذکور، ده برابر گرديده است.

- کره جنوبی پس از ژاپن، بالاترين هزينه تحقيق و توسعه، به ازای هر واحد سرمايه‌گذاری مستقيم خارجی در سال 1998 را، دارا می‌باشد. البته علت اصلی آن کم بودن سرمايه‌گذاری خارجی در اين کشور است. در ضمن مشاهده می‌گردد، اين کشور با تخصيص سهم بالايي از تحقيق و توسعه نسبت به صادرات صنايع نوين، توانسته است وضعيت مناسبی در صادرات صنايع نوين به دست آورد.

- کشورهای در حال توسعه مانند مالزی، مبنا را بر استفاده از سرمايه خارجی در بخش توليد کارخانه‌ای قرارداده‌اند، و بيشتر در زمينه آزمايش و مونتاژ فعاليت نموده‌اند، و لذا در حال حاضر نگران عدم استمرار ورود سرمايه خارجی به اقتصاد، و عدم رقابت‌پذيری صنعتی هستند. در بين اين کشورها، سنگاپور قوي‌ترين پايه تحقيق و توسعه را دارا می‌باشد.

- چين با اتكا به زيرساختهاي علمي و فناوري داخل كشور، كه طي ساليان دراز فراهم آورده است، و بازار بزرگ داخل، نيروي كار بسيار ارزان و هزينه‌هاي توليدي كم، جذاب‌ترين محل براي جلب سرمايه‌هاي خارجي را فراهم آورده است (استفاده از استراتژی ترکيبی)، و در خصوص جذب سرمايه خارجي، تمامي كشورهاي جنوب شرق آسيا، و در حال توسعه و حتي توسعه يافته را تهديد مي‌نمايد. در آ ينده در شبكه توليد جهاني، شايد هيچ كشوري نتواند با توان توليدي چين رقابت نمايد، به طوري كه هم اكنون وزارت صنايع و انرژي كره جنوبي، استراتژي خروج از كشوري صنعتي، به كشوري فراصنعتي و متكي به ارا ئه‌ي خدمات با ارزش افزوده بالا را، با توجه به تهديد چين براي كشور كره جنوبي پيشنهاد نموده است.

- در خصوص ايران، با توجه به اين که ساختارها و تعاملات، شناخته شده است، لذا می‌توان با تکيه بر اطلاعات و دانش کافی، استراتژيهايی که در دوره‌های مختلف در کشور مورد توجه بوده است را، به شرح ذيل شناسايی نمود.

[1]. Global Industrial Development Report 2002-2003.