7 فصل چهارم : ويژگيها، امكانات، قابليتها، مزيتها و تنگناهاي توسعه

ايران خاستگاه يكي از قديمي‌ترين تمدنهاي بشري، سرزميني با موقعيت جغرافيايي ممتاز و برخوردار از ذخاير طبيعي ارزشمند است.

3 1- اصلي‌ترين ويژگي‌هاي سرزمين ايران

- تمدن پرسابقه و فرهنگ غني

سابقه سكونت بشر در اين سرزمين به حدود دوازده هزار سال پيش مي‌رسد و عمر تمدن در آن بيش از هفت هزار سال مي‌باشد و نزديك به سه هزار سال نيز از سابقه مديريت سازماني و نظام اداري برخوردار بوده است.

فرهنگ و تمدن اين سرزمين سهم چشمگيري در گشودن افقهاي بلند در ميراث علمي و فكري بشر داشته است.

- موقعيت جغرافيايي ايران

در مرز دو قاره آسيا و اروپا قرار گرفته و از زمانهاي بسيار دور پل ارتباط شرق و غرب بوده و در منطقه‌اي واقع شده است كه به طور نسبي محل اتصال سه قاره اروپا، آسيا و آفريقا مي‌باشد. تعدد همسايگان يكي از ويژگي‌هاي اين سرزمين است. گستره وسيعي كه در گذشته سرزمين ايران به شمار مي‌آمد، درحال حاضر بين 15 كشورتقسيم شده است. همسايگي و نزديكي با كشورهاي محصور در خشكي از ديگر ويژگي‌هاي موقعيت جغرافيايي ايران است. تعداد قابل ملاحظه‌اي از كشورهاي منطقه - اعم از هم مرز ويا در نزديكي مرزها - كشورهاي محصور در خشكي هستند كه براي برقراري ارتباطات بين‌المللي و بين قاره‌اي ناگزير به عبور از خاك ايران و يا استفاده از مرزهاي آبي آن مي‌باشند.

- وضعيت جغرافيايي

تنوع اقليمي، مهم‌ترين ويژگي از لحاظ وضعيت جغرافيايي است. وضعيت توپوگرافي و تفاوت عرض جغرافيايي باعث شده است تا اين سرزمين وسيع، از اقليمهاي متفاوت، باآب و هواي بسيار متنوعي برخوردار باشد. از نظر دماي هوا شايد از معدود كشورهايي است كه مناطق جغرافيايي نزديك به سردترين و گرمترين نقاط ثبت شده در جهان را درون مرزهاي خود دارد. در برخي از فصلهاي سال، اختلاف دماي نقاط مختلف اين سرزمين به بيش از 40 درجه سانتي‌گراد مي‌رسد. از نظر آب و هوا كلاً جزو مناطق خشك و نيمه خشك جهان است. ميزان بارندگي سالانه در كشور حدود 240 ميلي متر است كه در مقايسه با ميزان متوسط بارندگي در جهان (860 ميلي متر) كشوري كم آب تلقي مي‌شود

بين مناطق شمال و غرب در مقابل جنوب، مركز و شرق كشور از نظر آب و هوا تفاوت مشخصي وجود دارد. دو سلسله جبال البرز در شمال و زاگرس در غرب مانعي در راه رسيدن ابرهاي باران‌زا به دشتهاي مناطق مركزي، جنوبي و شرقي كشور ايجاد مي‌كنند.از نظر نظامهاي زيست محيطي و گونه‌هاي متنوع گياهي و جانوري، كوههاي مرتفع با برف دائم، اراضي پست نيمه گرمسيري، جنگلهاي مرطوب شمال و بيابانها و صحراي خشك در ناحيه مركزي و جنوبي باعث پيدايش طيف وسيعي از اكو سيستمهاي گوناگون شده‌اند. در كشور ايران حدود هزاران گونه گياه شناسايي شده كه نزديك به(20%) آنها بومي اين سرزمين مي‌باشند. تنوع گونه‌هاي جانوري نيز حكايت از زيست انواع بسياري موجودات در اين سرزمين مي‌كند كه معادل تنوع كل گونه‌هادر قاره اروپااست.

- موقعيت طبيعي

مهم‌ترين ويژگي ايران از نظر منابع طبيعي استقرار آن بين دو حوزه اصلي تأمين انرژ ي جهان يعني خليج فارس و درياي خزر است. ايران از نظر ذخاير نفتي ششمين و از نظر ذخاير گاز دومين كشور جهان محسوب مي‌شود. طيف بسيار متنوعي از ذخاير معدني در سرتاسر سرزمين ايران گسترده است و از اين نظر يكي از غني‌ترين سرزمينهاي جهان از لحاظ منابع طبيعي به شمار مي‌آيد. تقريباً 52 عنصر عمده معدني دراين سرزمين وجود دارد و به ويژه از نظر عناصر استراتژيك، از ذخاير قابل ملاحظه در سطح جهان برخوردار است.

- الگوي سكونت

مهم‌ترين خصوصيت سرزمين ايران، از لحاظ وضعيت اسكان جمعيت، دوگانگي در نواحي شما ل غربي و جنوب شرقي ايران است. اين كشور، داراي شصت و پنج ميليون نفر جمعيت است، كه نزديك به (90%) آن، در دامنه‌هاي دو سلسله جبال البرز و زاگرس، در منطقه‌اي حدود (45%) سرزمين، ساكن هستند و (10%) بقيه در (55%) از نواحي خشك مركزي، جنوبي و شرقي به سر مي‌برند. - نزديك به (62%) از جمعيت، ساكن شهرها و بقيه عمدتاً در مناطق روستايي ساكن هستند. بخش كمي از جمعيت نيز به صورت جامعه عشايري زندگي مي‌كنند.. از (62%) جمعيت شهرنشين حدود(40%) در 9 شهر بزرگ، (40%) در شهرهاي متوسط و(20%) در حدود 600 شهركوچك كمتراز 50 هزار تن سكونت دارند. (38%) جمعيت در 65 هزار نقطه روستايي ساكن هستند. (17%) كل جمعيت شهرنشين كشور در شهر تهران ساكن هستند. در خراسان، شهر مشهد به تنهايي داراي جمعيتي معادل جمعيت ساير نقاط شهري استان است. توزيع شهرهاي متوسط و بزرگ در قالب توزيع جغرافيايي جمعيت در كشور نسبتاً متعادل است و تقريباً در سراسر قلمروهاي تحت سكونت جمعيت، به ويژه در شهرهاي متوسط و بزرگ، امكانات خدماتي و زيستي مناسب ومتعادلي وجود دارد.

- جمعيت و منابع انساني:

مهم‌ترين ويژگي سرزمين از نظر ساخت جمعيتي، جوان بودن آن است. بيش از (75%) كل جمعيت كشور درسن فعاليت يعني 10 سال به بالا هستند. و حدود (50%) آن كمتر از 20 سال سن دارند. علاقه به كسب دانشهاي نوين، ميزان بالاي هوشمندي و آموزش پذيري در ميان اقوام گوناگون سرزمين باعث شده است كه بخش قابل توجهي از جمعيت كشور، داراي تخصص و مهارت باشند. جمعيت سرزمين متشكل از اقوام فارس، لر، ترك و بلوچ، كرد، عرب و ... مي‌باشد. مهم‌ترين ويژگي فرهنگي سرزمين، همگوني اقوام متنوع جمعيتي آن است كه مي‌تواند منشأ اصلي تداوم وحدت ملي و يكپارچگي سرزمين تلقي شود.

3 2- امكانات و ظرفيتهاي توسعه در سرزمين ايران

امكانات سرزمين در امر توسعه را به شرح زير مي‌توان برشمرد:

- آب

ميزا ن بارش سالانه حدود 400 ميليارد متر مكعب برآورد شده است كه نزديك به 280 ميليارد متر مكعب يعني (70%) آن به صورت تبخير و تعرق از دسترس خارج مي‌شود. از 130 ميليارد متر مكعب آب قابل مهار و بهره‌برداري حدود 87/5 ميليارد مترمكعب جريانهاي سطحي و 35 ميليارد متر مكعب آبهاي زيرزميني است. ميزان بهره‌برداري از آبهاي سطحي 46 ميليارد متر مكعب، از منابع زيرزميني حدود 47 ميليارد متر مكعب، و كل ميزان آب مورد بهره‌برداري 93 ميليارد متر مكعب برآورد شده است. نزديك به (25%) از امكانات موجود آبي از طريق سدها مهار و كنترل مي‌شوند.

- خاك

بر اساس ارزيابي‌هاي به عمل آمده از نظر كشاورزي حدود 50 ميليون هكتار اراضي خوب و متوسط در كشور وجود داردكه كمي بيش از 18 ميليون هكتار آن مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد. از اين مقدار در حال حاضر حدود 8/5 ميليون هكتار به صورت زراعت آبي و بيش از 5/6 ميليون هكتار به صورت ديم و 1/9 ميليون هكتار زير پوشش محصولات دائمي قرار دارند.

- مراتع

مجمو ع 77 ميليون هكتار مراتع كشور شامل: حدود 6 ميليون هكتار مراتع خوب، 17 ميليون هكتار مراتع متوسط و 54 ميليون هكتار مراتع ضعيف مي‌باشد.

- جنگل

سطح جنگلهاي كشور، حدود 5/12 ميليون هكتار برآورد مي‌شود. حدود (15%)، يعني نزديك به 2 ميليون هكتار، متعلق به جنگلهاي شمال است، كه جزء جنگلهاي تجاري قلمداد مي‌شود. (85%) اراضي جنگلها در اطراف و دامنه‌هاي زاگرس و يا جنگلهاي گرمسيري مناطق جنوبي كشور قراردارد.

- نفت

ميادين نفتي كشف شده در مناطق خشكي حدود 65 ميدان (در سال 1375) با ذخيره نهايي بيش از 100 ميليارد بشكه است كه ذخيره قابل استحصال از آنها برابر 62 ميليارد بشكه برآورد شده است. اگر به اين ميزان، ذخاير دريايي كشور (به استثناي حوزه درياي خرز) را بيفزاييم ذخاير كشور به 77 ميليارد بشكه خواهد رسيد. ايران از نظر ذخاير نفت در جهان در رتبه ششم قرار گرفته است.

- گاز

ميادين مستقل گازي كشور با ذخايري حدود 20 تريليون متر مكعب، ايران را در رتبه دوم جهاني از نظر ذخاير گاز قرار داده است طوري كه (15%) كل ذخاير گاز جهان را دارا مي‌باشد.

- صنعت و معدن

ايران يكي از غني‌ترين كشورها از نظر ذخاير معدني است: ذخاير سنگ آهن كشور حدود 4/1 ميليارد تن و ذخاير قطعي فلزات غيرآهني بالغ بر 2 ميليارد تن برآورد شده‌اند. ذخاير قطعي كشور در فلزات كمياب حدود 35 ميليون تن برآورد شده است. در مورد كانيهاي غير فلزي صنعتي نيز متجاوز از 3 ميليارد تن ذخاير معدني قطعي شناسايي شده است. كشور از نظر مس (رتبه دوم جهاني)، سنگ آهن، سرب و روي، طلا، منيزيت، بوكسيت و همچنين انواع سنگهاي تزئيني و خاكهاي صنعتي از امكانات قابل ملاحظه‌اي برخوردار است.

ذخاير معدني بسيار متنوع و غني، بازار گسترده داخلي و بازارهاي رو به رشد كشورهاي همسايه از يك سو و جوان بودن و فراوان بودن جمعيت نيروي كار از سوي ديگر قابليتهاي بالايي براي توسعه فعاليتهاي صنعتي در كشور ايجاد كرده است.

در كشور نزديك به 300 واحد صنعتي بزرگ با بيش از 500 نفر كار كن، حدود 1000 واحد صنعتي متوسط يعني بين 100 تا 500 نفر كار كن و چندين هزار واحدهاي كوچك، ظرفيتهاي و امكانات صنعتي كشور را تشكيل مي‌دهند.

- راه

شبكه جاده‌اي كشور متشكل از بيش از 700 كيلومتر آزاد راه، بيش از 6000 كيلومتر راه‌آهن و نزديك به 25000 كيلومتر راه اصلي و حدود 40000 هزار كيلومتر راه فرعي مي‌باشد.

- بنادر

مجموع ظرفيت بنادر در 7 استان ساحلي شمال و جنوب كشور بيش از 35 ميليون تن است كه عمدتاً شامل بنادر جنوبي كشور مي‌باشد.

- برق

در حا ل حاضر ظرفيت نصب شده نيروگاهي كشور 21750 مگاوات است. حدود 2000 مگاوات نيروگاه آبي، 11600 مگاوات نيروگاه بخاري و بيش از 8000 مگاوات مربوط به نيروگاههاي گازي و سيكل تركيبي است.

3 3- قابليتهاي عمده توسعه در سرزمين ايران

بر اساس امكانات برشمرده، استعدادها و قابليتهاي اساسي توسعه كشور در سطح كلان، به شرح زير است:

- در زمينه فعاليتهاي كشاورزي، طبق برآوردهاي اوليه، افزايش حدود 2 ميليون هكتار اراضي جديد آبي، امكانپذير به نظر مي‌رسد. فرض مي‌شود كه با استفاده از 27 ميليون متر مكعب از منابع سطحي، و 13 ميليون متر مكعب صرفه‌جويي حاصل از انتقال و افزايش بازدهي آبياري، [(تا حدود (50%)] جمعاً 40 ميليون متر مكعب آب قابل استفاده در اختيار بخش قرار مي‌گيرد. كه حداقل 2 ميليون هكتار به اراضي جديد آبي مي‌توان اضافه كرد و اراضي نيمه آبي فعلي را نيز كاملاً آبياري نمود.

- تنوع اقليمي امكان توليد انواع بسيار متنوعي از محصولات مناطق گرمسير و سردسير را براي كشور فراهم آورده است. برخي از اقلام نظير پسته، زعفران و خرما و خاويار ايران در سطح جهاني از قابليتهاي بالا و ممتازي برخوردار مي‌باشند. مراتع كشور در صورت رعايت اصول و روشهاي علمي، قابليت توليد علوفه مرتعي را تا حدود 35 ميليون تن دارند.

جنگلهاي شمال كشور از قابليت برداشت سالانه 5/8 ميليون مترمكعب چوب برخوردار مي‌باشند. هنوز از تمامي قابليتهاي كشور در شيلات و آبزيان استفاده نشده است.

- در زمينه علوم و تحقيقات: ميزان قابل ملاحظه جمعيت تحصيلكرده نسبت به كشورهاي منطقه، براي ايران قابليت گسترش فعاليتهاي تحقيقاتي و توليد اطلاعات را فراهم ساخته كه مي‌تواند نقش فعالي در رفع نيازهاي داخلي و كشورهاي منطقه‌ايفا نمايد و از قابليت تبديل شدن به يك مركز تحقيقات و نوآوري در سطح منطقه به خوبي برخوردار است.

- در زمينه جهانگردي: پيشينه تاريخي غني، ميراث فرهنگي گرانبها، منابع با ارزش اكو توريسم و جلوه‌هاي ويژه فرهنگي و زيارتي، قابليت درخور توجهي براي توسعه جهانگردي و بازارهاي پيراموني و راه دور بين‌المللي ايجاد كرده است. سازمان جهاني يونسكو سرزمين ايران را در رده ده كشور نخست از لحاظ منابع جهانگردي معرفي كرده است.

3 4- مزيتهاي نسبي كشور

قبل از شرح مزيتهاي نسبي كشور بايد تعريف كرد كه هر مزيت، نسبت به چه قلمرو جغرافيايي، امتياز خاص به شمار مي‌رود. به عنوان مثال از نظر منابع آب در مقايسه با خاورميانه، كشور از يك مزيت نسبي در غرب كشور برخوردار است اما در مقايسه با جهان، كشور داراي محدوديت منابع آب است، زيرا متوسط بارندگي كشور سالانه حدود 240 ميليمتر است در حالي كه متوسط بارندگي كره زمين سالانه 860 ميليمتر مي‌باشد.

همچنين از نظر انرژي، ايران در مقايسه با بسياري از كشورهاي خاورميانه از مزيت خاصي برخوردار نيست، ليكن در مقياس جهاني، ايران به علت وقوع بين دو منبع عمده انرژي جهان از يك موقعيت ممتاز و مزيت بالا برخوردار است. باتوجه به اين نكات، مهم‌ترين مزيتهاي نسبي كشور به شرح زير است:

- پيشينه تاريخي و تمدن پرسابقه: سابقه تاريخي و تمدن دير پا براي جامعه از يك سو موجد مزيت نيروي انساني برخوردار از هويتي پايدار، فرهنگ پذير و تمدن ساز شده است واز سوي ديگر در وجه سرزميني، اين پيشينه تاريخي باعث برخورداري كشور از يادمانهاي متعدد و ارزشمند، حاوي ميراث فرهنگي و تاريخي كشور است، كه بالقوه مي‌تواند عامل مؤثري براي جلب جهانگردان و محققين تلقي شود.

- وحدت جوامع، يكپارچكي سرزمين و شوق پيشرفت ملي: از ديگر ثمرات پيشينيه تاريخي و اشتراكهاي فرهنگي جوامع ساكن در سرزمين، گرايش به وحدت ملي و پذيرش اصول و مباني ناظر بر پايداري و سرفرازي كشور است. چنين گرايشي باعث ايجاد زمينه‌هاي امنيت و آرامش درون مرزها همراه با شوق پيشرفت و ترقي در نزد جوامع ساكن در سرزمين شده است. اين زمينه‌ها در شرايط امروز، براي ايفاي يك نقش فعال در اقتصاد بين‌الملل، امتياز درخور توجهي نسبت به ساير كشورهاي منطقه تلقي مي‌شود.

- تنوع اقليمي و گستردگي سرزمين: گستره وسيع سرزمين و تنوع جغرافيايي اقليمهاي مختلف آن به‌حدي است كه در كشور نقاطي را مي‌توان يافت كه دماي آنها تفاوت كمي با سردترين و گرم‌ترين نقاط ثبت شده در جهان دارد. اين تنوع اقليمي از يك سو، باعث توليد محصولات متنوع كشاورزي شده، از سوي ديگر، باعث معرفي سرزمين به عنوان كشوري چهار فصل شده است. اين مزيت نسبي، تأثير بسياري در جذب جهانگردان با سليقه‌هاي مختلف خواهد داشت.

- موقعيت ممتاز ترانزيتي در سطح منطقه: موقعيت ج غرافيايي كشور در حد فاصل دو قاره آسيا و اروپا امكان ايفاي نقشي تسهيل كننده و تنظيم كننده را در روابط تجاري - اقتصادي بين دو قاره و در شبكه تجارت و توليد جهاني فراهم مي‌سازد. به علاوه وجود كشورهاي محصور در خشكي در منطقه و امكان دسترسي آنها به آبهاي بين‌المللي از طريق ايران و همين طور شرايط برتر كشور براي انتقال ذخاير درياي خزر به بازارهاي جهان براي كشور يك مزيت بالا و با ارزش راهبردي ايجاد كرده است. در اين خصوص كشور با برخورداري از حدود 2000 كيلومتر مرز دريايي با آبهاي آزاد جهان، امكان گسترده‌اي را براي تجهيز نقاط متعددي از بنادر و مراكز حمل و نقل كالا با توان پوشش يك منطقه وسيع، ايجاد مي‌نمايد.

- منابع و ذخاير انرژي: ذخاير شناخته شده كشور حدود 77 ميليارد بشكه نفت خام و حدود 20 تريليون متر مكعب گاز مي‌باشد. با توجه به پيشرفتهاي زمين‌شناسي و فناوري‌هاي نوين اكتشاف و همچنين ناشناخته بودن ذخاير بخشهايي از سرزمين، انتظار مي‌رود ذخاير انرژي در كشور حتي بيش از ارقام فوق باشد. چنين ذخايري موجد اهميتي استراتژيك براي كشور شده است.

- ذخاير معدني: كشور برخوردار از طيف وسيعي از كانسارهاي مختلف با ذخاير قابل توجه است. در بين اين معادن ذخاير مس در سطح جهاني براي كشور يك مزيت نسبي به شمار مي‌رود. در برخي از كاني‌هاي غير فلزي نظير سنگهاي ساختماني و كائولن نيز در مقياس منطقه‌اي معادن كشور از امتياز نسبي در مقايسه با كشورهاي منطقه برخوردار است.

- محصولات كشاورزي: ويژگي‌هاي اقليمي كشور، امكان توليد طيف وسيعي از محصولات باغي و زراعي را فراهم ساخته است. محصولاتي نظير پسته، زعفران، خرما و خاويار ايران در سطح جهان از مزيت خاصي برخوردارند. همين طور مركبات و ساير توليدات باغي كشور نيز قابل عرضه به بازارهاي جهاني مي‌باشند.

- منابع انساني تحصيل كرده و آموزش ديده: با توجه به نرخ رشد و جواني جمعيت، نيروي انساني كشو ر براي شركت در اقتصاد جهاني يك مزيت نسبي به شمار مي‌رود. همچنين تعداد افراد تحصيل كرده و سطح مهارت متخصصين و كارگران فني در مقايسه با كشورهاي منطقه نيز از ديگر مزاياي منابع انساني كشور محسوب مي‌شود.

3 5- تنگناها و محدوديتهاي توسعه كشور

عمده‌ترين روندهاي نگران كننده و محدوديتهاي اصلي توسعه كشور به شرح زير است:

- خشكي سرزمين و محدوديت منابع آب: ميزان نزولات جوي در كشور از متوسط جهاني كمتر است. به علاوه نه تنها آبهاي سطح‌الارضي به خوبي مهار نمي‌شوند، بلكه روشهاي نامطلوب آبياري نيز باعث شده تا آب به عنوان يك محدوديت بزرگ در توسعه كشور مطرح شود. تراز منابع آب در بسياري از حوزه‌ها منفي است و سفره‌هاي زيرزميني در حال تنزل مداوم هستند. اين روند، تنگناهاي عمده‌اي در مسير توسعه نواحي مركزي، شرقي و جنوبي كشور به وجود آورده است.

- فرسايش خاك و زيست‌بومهاي رو به تخريب: ميزان فرسايش خاك در كشور بالاتر از معيارهاي جهاني است و اراضي به شدت بياباني مي‌شوند. گسترش اراضي بياباني، كويري و خاكهاي شور و قليايي، به طور طبيعي محدوديتهاي عمده‌اي در قابليتهاي منابع آب، خاك و پوشش گياهي براي توسعه به وجود آورده است. طي سي سال گذشته بيش از يك ميليون هكتار از جنگلهاي خزري از ميان رفته است.

مجموعه شرايط فوق به اضافه وابستگي اقتصاد كشور به نفت نه تنها باعث شده تا بسياري از منابع و امكانات سرزمين در حاشيه قرارگيرند، بلكه انگيزه‌هاي تلاش براي تنوع‌بخشي به اقتصاد كشور را هم محدود كرده، تا حدي كه به رغم برخورداري از قابليتها و ثروتهاي عظيم، دراين سرزمين تاكنون تلاش اندكي براي تبديل قابليتها به موجودي سرمايه صورت گرفته است.