7 جمع‌بندي مفروضات اساسي

در اين قسمت فرازهاي عمده‌اي كه در جهت‌گيريهاي اساسي نظريه پايه توسعه ملي و آمايش سرزمين بايد مورد توجه قرار گيرند، به عنوان مفروضات اساسي فهرست مي‌شود. اين فهرست پشتوانه منطقي جهت‌گيريها را فراهم ساخته و اين امكان را در اختيار مراجع تصميم‌گير قرار مي‌دهد، تا مفروضات اساسي و نحوه نتيجه‌گيري از آنها را جداگانه ارزيابي نمايند.

3 الف - آينده‌نگري

- حاكميت يافتن اقتصاد به عنوان عامل تعيين كننده در ساختار قدرت جهان

- تداوم روند يكپارچه شدن جهان و رشد سريع ارتباطات

- نقش دانايي و اطلاعات به عنوان ابزارهاي تعيين كننده در رقابتهاي اقتصادي

- چشم‌انداز جهان قطبي و تداوم فاصله شمال و جنوب از يكديگر

- رشد روابط جنوب - جنوب و گرايش به گسترش همكاري‌هاي منطقه‌اي بين كشورها

- تقاضاي فزاينده براي منابع انرژي و جايگزين ناپذيري منابع انرژي فسيلي

- افزايش حمل و نقل دريايي در چشم‌انداز مبادلات جهاني

- افزايش حدود 2 ميليارد جمعيت در جهان تا سال 2020 با پيش‌بيني سهم كشورهاي جنوب به ميزان (95%) از اين افزايش جمعيت

3 ب - موقعيت منطقه‌اي

- مركزيت كشورهاي منطقه، در بين سه قاره آسيا، اروپا و آفريقا با چشم‌انداز 7 ميليارد جمعيت در سال 2020

- عمده‌ترين قلمرو به هم پيوسته كشورهاي اسلامي با جمعيتي حدود 400 ميليون در حال حاضر و نزديك به 65 ميليون در سال 2020

- افزايش اهميت استراتژيك منطقه به عنوان تأمين كننده بخش عمده نياز انرژي جهان

- اهميت منطقه به عنوان يكي از غني‌ترين مناطق برخوردار از ذخاير استراتژيك معدني مورد نياز اقتصاد جهان

- توانايي منطقه در تأمين مواد غذايي مورد نياز خود

- افزايش يك ميليارد نفر از دو ميليارد جمعيتي كه تا سال 2020 اضافه مي‌شود، در ژرفاي شرقي كشور

- چشم‌انداز گسترش سرمايه‌گذاري‌ها و فعاليتهاي اقتصادي در منطقه آسياي مركزي و قفقاز با توجه به منابع انرژي و ذخاير معدني و موقعيت جغرافيايي منطقه

- چالش قدرتهاي اقتصادي جهان براي نفوذ و سلطه بر اقتصادهاي مناطق فوق و تأثير آن بر رقابت ميان قطبهاي اقتصادي آينده

- نياز كشورهاي فوق‌الذكر به انتخاب مكمل‌هاي اقتصادي براي رفع كاستي‌هاي ناشي از فروپاشي يك مجموعه اقتصادي تقسيم كار شده

- نياز كشورهاي منطقه فوق‌الذكر به فناوري و سرمايه خارجي براي بهره‌برداري از منابع و امكانات

- اهميت منابع نفت درياي خزر و ضرورت انتقال آن به بازارهاي جهاني، از مسير ديگر كشورهاي منطقه

- رقابت كشورهاي منطقه براي انتقال نفت خزر به لحاظ منافع اقتصادي و سياسي حاصل از آن

- مشتركات اقتصادي بين ايران و كشورهاي حوزه خليج فارس از نظر اهميت منابع انرژي و زمينه گسترش همكاري‌هاي متقابل

- تمايل به تنوع بخشيدن به ساختار اقتصادي در كشورهاي حوزه خليج فارس و جهت‌گيري براي توسعه بخش خدمات و صنعت

- گسترش و تمركز شركتهاي خارجي و نمايندگيهاي آنها در مناطق شمال و جنوبي كشور و توسعه مناطق آزاد و قلمروهاي اقتصادي خاص براي مشاركت بيشتر با اقتصاد جهاني در كشورهاي منطقه

- حضور نظامي بيگانگان در منطقه به بهانه حفظ امنيت منطقه و تضمين تداوم صدور انرژي مورد نياز جهان

- نقش فعال آمريكا، اسرائيل و تركيه در تسلط بر روند توسعه در كشورهاي ژرفاي شمالي ژئوپليتيك ايران و جديداً افغانستان و عراق و كنترل تحولات اقتصادي ژرفاي جنوبي توسط قدرتهاي اقتصاد جهاني

- تشنجات و تنشهاي دروني بين كشورهاي منطقه و تحريك اين كشورها به افزايش هزينه‌هاي نظامي براي مقابله با تهديدات درون منطقه‌اي

- اهميت گسترش همكاري‌هاي منطقه‌اي براي استفاده از امكانات و توانمندي‌ها در جهت رفاه و پيشرفت اقتصادي و اجتماعي كشورهاي منطقه

- قابليت ايران به لحاظ مقياس، منابع انساني، منابع طبيعي و موقعيت براي نقش‌آفريني برجسته در نظام اقتصادي - سياسي جهان

- تلاش براي منزوي كردن ايران و خنثي كردن توانمندي‌ها و قابليتهاي كشور براي محدود كردن ايفاي نقش برتر منطقه از سوي قدرتهاي استكباري

- عدم پايداري سياسي و چشم‌انداز نامشخص اقتصادي در ژرفاي شرقي و غربي ژئوپليتيك كشور

3 ج - ساختار فرهنگي هويت ملي

- مشتركات مذهبي با كشورهاي منطقه و نفوذ فرهنگ فارسي در بسياري از قلمروهاي آسياي مركزي و قفقاز و كشورهاي حوزه خليج فارس و قابليت مناسب از نظر درك و تعامل فرهنگي با كشورهاي همسايه

- سابقه هزار ساله قدرت فائقه بودن و تبديل آن به يك ساختار رواني بسيار كهن در ناخودآگاه همگاني جامعه

- اهميت منشأ اسلاميت و منشأ ايرانيت در ساختار فرهنگي هويت ملي

- اعتماد به نفس و عزم راسخ براي حفظ استقلال و تماميت اراضي و پايداري فرهنگي به عنوان يك اصل نهادينه شده در ساختار فرهنگي ايرانيان

- زمينه شكل‌گيري ناسيوناليزم ايراني با خصوصيات آرمانگرايي و حق‌طلبي و گرايش به ساختار مدني نوين بر پايه پويايي و پايايي فرهنگ اصيل ايراني - اسلامي

- مزيت همگرايي و سازگاري اقوام مختلف ساكن در سرزمين و وجود يك هويت واحد ملي با وجود هويتهاي مستقل قومي و منطقه‌اي نسبت به كشورهاي منطقه

- اهميت بازيابي و بازسازي هويت ملي با به‌كارگيري خود آگاهي تاريخي، عناصر زنده فرهنگ ايراني و ارزشهاي اسلامي به منظور ايجاد پايداري فرهنگي در مقابل امواج نوگرايي و جهاني شدن، جهت تداوم حاكميت و سرنوشت كشور و قابليت يافتن براي جهت دهي به سير تحولات جهاني در بستر منافع ملي و منطقه‌اي

- اهميت پيشبرد مفهوم هويت منطقه‌اي براي تقويت همگرايي‌هاي منطقه‌اي در راستاي منافع كشورهاي منطقه در فرايند جهاني شدن

3 د - امكانات، قابليتها، مزيتها و تنگناهاي توسعه در سرزمين

- موقعيت مركزي كشور در منطقه و تعدد همسايگان و نياز كشورهاي محصور در خشكي به امكانات ارتباطي ايران براي دسترسي به شاهراههاي ارتباطي جهان و برخورداري از مرزهاي آبي گسترده در سواحل خيلج فارس، درياي عمان و درياي خزر

- قرار گيري بين دو حوزه اصلي تأمين انرژي جهان

- تنوع اقليمي زياد، تنوع نظامهاي زيست محيطي وگونه‌هاي گياهي و جانوري

- فرسايش خاك و زيست بومهاي روبه تخريب، محدوديت منابع آب در بيش از (60%) سرزمين و مازاد آب در حاشيه غربي

- ذخاير غني انرژي‌هاي فسيلي (دومين كشور جهان از نظر منابع هيدروكربور جهان)

- جوان بودن جمعيت با توجه به اين كه (23%) از كل جمعيت كشور در سن فعاليت هستند.

- ميزان قابل ملاحظه جمعيت تحصيلكرده، قابليت گسترش فعاليتهاي تحقيقاتي و توليد اطلاعات

- امكان توليد انواع بسيار متنوع از محصولات مناطق گرمسير و سردسير و توليد تخصصي برخي از اقلام كشاورزي

- توانمندي نسبي در طيف وسيعي از صنايع با مزيت وضعيت بهتر صنايع مصرفي نسبت به كشورهاي منطقه

- قابليتها و جاذبه‌هاي سياحتي با توجه به ميراث فرهنگي غني و استعدادهاي طبيعي و تنوع اقليمي

3 هـ - در مورد وضع موجود سازمان فضايي

- عدم تعادل جمعيت و تجهيزات زيربنايي و ظرفيتهاي توليدي در مناطق شمالي، مركزي و غربي نسبت به مناطق مياني، جنوبي و شرقي كشور

- استقرار بخش عمده‌اي از فعاليتهاي توليدي در قلب صنعتي كشور شامل تهران، مناطق مركزي و در مرتبه بعدي قطبهاي مشهد، تبريز و اهواز

- نظام قطبي اسكان جمعيت و تمركزهاي شديد در مراكز جمعيتي بزرگ مقياس

- عدم تعادل بين جوامع شهري نسبت به روستايي از نظر سطح برخورداري از امكانات زيستي و رفاهي و تجهيزات مناسب براي گسترش فعاليتهاي اقتصادي

- عدم تناسب استقرار جمعيت، فعاليت و امكانات و تجهيزات زيربنايي با قابليتها و ضرورتهاي توسعه در سواحل جنوب شرقي كشور

- وجود مازاد ظرفيتهاي زيربنايي در برخي از مناطق، نسبت به جمعيت و فعاليتهاي اقتصادي مستقر در آنها

نمودار شماره 1- تلقي‌هاي عمده از موضوع و كاربرد آمايش سرزمين

نمودار شماره 2- چشم‌انداز مراحل كلي فعاليتهاي آمايش سرزمين، فرايند تهيه طرح پايه و سازماندهي گروههاي مطالعاتي مربوطه

نمودار شماره 3- ايران در مركزيت منطقه، در مركزيت سه قاره

نمودار شماره 4- اقتصادهاي كشورهاي نفت‌خيز حاشيه خليج فارس

نمودار شماره 5- ژيوپلتيك و اختلافات سياسي منطقه‌اي