7 فصل دهم : توزيع درآمد

3 بررسي عملكرد گذشته

عمده‌ترين و مهم‌ترين شاخصهاي اين دو بخش عبارتند از:

الف: ضريب جيني, نسبت دهك بالا به دهك پايين, نسبت (20%) بالا به (20%) پايين (كل, شهري, روستايي)

ضريب جيني از رقم 446/0 در دوره (67-1363) به رقم 443/0 طي برنامه اول توسعه و 426/0 طي برنامه دوم توسعه كاهش يافته است و روند تغييرات آن در سالهاي 1379 و 1380 با ثبات بوده است. روند تغييرات ضريب جيني در جامعه شهري كاهشي، ولي در جامعه روستايي افزايشي بوده است, به قسمي كه اين شاخص براي جامعه شهري و روستايي از رقم 426/0 طي دوره (67-1363) به ترتيب به رقم 42/0 و 437/0 طي برنامه اول توسعه و رقم 397/0 و 429/0 طي برنامه دوم توسعه تغيير يافته است. اما طي سالهاي 1379 و 1380 اين شاخص در جامعه شهري افزايش و در جامعه روستايي كاهش يافته است (جدول شماره 13).

ب: شاخص رفاه اجتماعي

شاخص رفاه اجتماعي از رقم 6/86 در سال 1368 به رقم 8/118 در سال 1372 افزايش يافته است و به طور متوسط طي برنامه اول توسعه اين شاخص سالانه (6%) رشد داشته است. اين بهبود ناشي از دو عامل رشد اقتصادي و بهبود توزيع درآمد بوده است و مهم‌ترين عامل همان رشد اقتصادي بوده است.

طي دوره (78-1374) درآمد ملي كشور به طور متوسط سالانه (7/3%) رشد داشته است، در حالي كه رشد شاخص بهبود توزيع درآمد ثابت بوده است. در جدول شماره 2 شاخص رفاه اجتماعي در ايران، متأثر از رشد درآمد ملي كشور، با رشد متوسط سالانه (3/2%) طي برنامه دوم توسعه، از رقم 5/119 در سال 1374 به رقم 9/130 در سال 1378 افزايش يافته است. همچنين بايد متذكر شد كه ركود اقتصادي ناشي از كاهش قيمت نفت در سال 1377 باعث كاهش شاخص رفاه به ميزان (7/1%) شده است. اما در دو سال ابتداي برنامه سوم توسعه مشاهده مي‌شود، شاخص رفاه به طور متوسط سالانه (7/2%) رشد يافته است.

ج: درصد خانوارهاي شهري و روستايي زير خط فقر نسبي و خط فقر مطلق

درصد خانوارهاي زير خط فقر نسبي و زير خط فقر مطلق در جامعه شهري طي بيست سال گذشته كاهش يافته است. همان طور كه در جدول شماره 15 مشاهده مي‌شود، درصد خانوارهاي شهري زير خط فقر نسبي در برنامه اول توسعه (72-1368) روند نزولي نشان مي‌دهد و اين نسبت از (69/21%) در سال 1368 به رقم (7/18%) در سال 1372 كاهش يافته است. درصد افراد زير خط فقر مطلق نيز طي دوره فوق، كاهش يافته است. اما در مورد خانوارهاي روستايي وضع به گونه‌اي ديگر بوده است و درصد افراد زير خط فقر نسبي افزايش يافته و درصد افراد زير خط فقر مطلق تقريباً ثابت مانده است. در مقايسه خانوارهاي شهري با خانوارهاي روستايي با توجه به جدول شماره 15 ملاحظه مي‌شود كه درصد افراد زير خط فقر در خانوارهاي روستايي به مراتب بالاتر از خانوارهاي شهري مي‌باشد و مناطق روستايي ديرتر ازمناطق شهري تحت تأثير بهبود شرايط اقتصادي كشور قرار مي‌گيرند. همچنين به نظر مي‌رسد كه در سالهايي كه شرايط در شهرها بهبود يافته است، افزايش شدت جذب نيروي جوان و پس‌اندازهاي روستايي به شهرها، خانوارهاي فقيرتر را در روستاها باقي گذاشته است و كمك كرده است تا درصد خانوارهاي زير خط فقر افزايش يابد.

طي برنامه دوم توسعه ميزان فقر نسبي در جامعه شهري روندي با ثبات داشته و درصد خانوارهاي زير خط فقر از (85/18%) در سال 1374 به رقم (3/18%) كاهش يافته است. اما در مورد خط فقر مطلق اين كاهش كاملاً محسوس و قابل توجه بوده است و درصد خانوارهاي زير خط فقر در سال 1374 در جامعه شهري از رقم (7/12%) به (2/11%) و در جامعه روستايي از رقم (23%) به (7/20%) در سال 1378 كاهش يافته است. ولي همچنان مشاهده مي‌شود كه درصد خانوارهاي فقير در روستاها تقريباً دو برابر خانوارهاي فقير شهري مي‌باشد. گرچه در سالهاي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ارائه خدمات زيربنايي و اجتماعي به روستاها افزايش يافته، ليكن اختلاف سطح زندگي سبب حركت نيروي انساني روستايي به شهرها شده است. واردات محصولات كشاورزي و عدم سرمايه‌گذاري زيربنايي مكفي سبب شده است كه بازده سرمايه‌گذاري در روستاها در حد سرمايه‌گذاري در مناطق شهري و خصوصاً شهرهاي بزرگ نباشد. همچنين به دليل اينكه هزينه‌هاي دولت عمدتاً در شهرهاي بزرگ انجام مي‌شود، ارزش دارايي‌هاي ثابت در شهرها با نرخ بيشتري رشد كرده است. حركت نيروي انساني و سرمايه از روستاها به شهر سبب شده است كه اختلاف سطح زندگي شهر و روستا تداوم يابد. اقدامهاي انجام شده جهت بهبود شرايط روستاها نيز در سطح و مقياسي نبوده است كه اين شرايط را معكوس نمايد.

د: يارانه‌ها

در ايران سياستهاي حمايتي دولت معمولاً به صورت پرداخت يارانه به بخش مصرف (كالاهاي اساسي) و يا بخش توليد مي‌باشد. عمده‌ترين كالاهايي كه در سبد مصرفي خانوار به آنها يارانه تعلق مي‌گيرد عبارتند از كالاهايي چون: نان، نفت، بنزين، آب، برق و گاز كه از يارانه غير مستقيم برخوردار هستند و كالاهايي مانند برنج، مرغ، گوشت قرمز و شير نيز از طريق سياستهاي سهميه‌بندي يا كنترل عرضه در جهت پايين نگه داشتن قيمت آنها تلاش مي‌شود.

همواره پرداختهاي حمايتي دولت به بخش مصرف[1] و توليد[2] و خدمات[3] معمولاً در قالب برخي تبصره‌هاي بودجه سالانه انجام مي‌شود. همان طور كه در جدول شماره 16 مشاهده مي‌شود، در برنامه اول توسعه، پرداخت يارانه‌ها همانند زمان جنگ تحميلي تداوم يافته است. در سالهاي ابتداي برنامه اول توسعه، يعني شروع بازسازي كشور، سهم بخش توليدي از يارانه‌ها بالا بوده است و در سالهاي پاياني برنامه اين سهم كاهش يافته است و عمده‌ترين سياستهاي حمايتي مربوط به بخش كشاورزي بوده، و سهم بخش توليد از يارانه‌ها از رقم (4/32%) در سال 1368 به رقم (16%) در سال 1372 كاهش يافته است.

با خروج از شرايط ركود و توقف اقتصادي ناشي از جنگ، دولت سياستهاي حمايتي را در برنامه اول توسعه با شدت بيشتري اعمال نموده است. به قسمي كه متوسط رشد يارانه‌ها طي سالهاي(72-1368) در بخش مصرف (4/96%)، در بخش توليدي (9/71%) و در بخش خدمات (3/112%) بوده است. در مجموع در برنامه اول توسعه متوسط نرخ رشد كل يارانه‌ها به قيمتهاي جاري معادل (8/91%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (6/61%) و طي اين دوره متوسط نرخ رشد يارانه سرانه به قيمتهاي جاري (5/87%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (3/58%) بوده است.

پرداخت يارانه‌ها در برنامه دوم توسعه، نيز همانند برنامه اول توسعه ادامه يافت و سهم يارانه كالاهاي مصرفي با سير صعودي مواجه بود. همان طوري كه در جدول شماره 16 مشاهده مي‌شود، سهم يارانه كالاهاي مصرفي از (9/86%) در سال 1374 به رقم (3/87%) در سال 1378 افزايش يافت و به طور متوسط سالانه حجم ريالي يارانه كالاهاي مصرفي (5/14%) افزايش يافت. علي‌رغم اين كه از اهداف برنامه دوم توسعه، هدفمند و علني نمودن سوبسيدها بوده است، اما اين هدف تحقق پيدا نكرد و سيستم سهميه‌بندي كالاهاي اساسي و پرداخت سوبسيدها بدون تغيير, همانند برنامه اول توسعه ادامه يافت. در برنامه دوم توسعه متوسط نرخ رشد كل يارانه‌ها به قيمتهاي جاري معادل (9/13%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (9%-), همچنين متوسط نرخ رشد يارانه سرانه به قيمتهاي جاري (2/12%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (2/10%-) بوده است.

در دو سال اول برنامه سوم توسعه متوسط نرخ رشد كل يارانه‌ها به قيمتهاي جاري معادل (4/15%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (3%), همچنين طي اين دوره متوسط نرخ رشد يارانه‌اي سرانه به قيمتهاي جاري (6/13%) و به قيمتهاي ثابت سال 1361 معادل (5/1%) بوده است.

هـ: مقايسه با شاخصهاي بين‌المللي

مقايسه شاخصهاي نابرابري در ايران با ساير كشورها (اعم از توسعه يافته و در حال توسعه)، نشان مي‌دهد كه برخي از اين شاخصها در حد قابل قبول و برخي نگران كننده مي‌باشد. مثلاً ضريب جيني در ايران بيش از آنكه به كشورهاي در حال توسعه نزديك باشد به كشورهاي توسعه يافته شبيه است (آمريكا 401/0، ژاپن 407/0، مالزي 484/0، برزيل 60/0، مكزيك 503/0، ايران 422/0)[4]. اين مسئله نشانگر آن است كه توزيع امكانات زندگي بين خانوارها بهتر از آن است كه سطحي مشابه درآمد ملي سرانه در مورد كشورها به دست مي‌دهد. البته چون ضريب جيني نحوه توزيع هزينه و درآمد را بين كليه گروه‌ها نشان مي‌دهد، نتيجه‌گيري اين قسمت ناقض اين واقعيت نيست كه سهم دو دهك پايين در ايران از رقم مشابه در برخي كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه كمتر بوده و نشان شرايط نامطلوب اين گروه اجتماعي است.

سهم گروههاي پايين درآمدي در ايران در مقايسه با كشورهاي در حال توسعه و توسعه يافته مطابق جدول شماره 17 پايين مي‌باشد. مثلاً شكاف شاخص «نسبت هزينه دهك ثروتمندترين به دهك فقيرترين»، در ايران با كشورهاي سوئيس (48%)، فرانسه (47%)، اندونزي (58%)، تايلند (22%) مي‌باشد. يعني براي رسيدن به وضعيت كشورهاي در حال توسعه‌اي كه وضعيت مشابه اقتصادي با ايران دارند، بايستي در حدود (23%) الي (58%) اين شاخص بهبود پيدا كند، و اين مهم از طريق سياستهاي حمايتي و باز توزيعي به منظور افزايش سهم دهكهاي پايين و سياستهاي كارآمد مالياتي به منظور كاهش سهم دهكهاي ثروتمند، تحقق خواهد يافت.

جدول 13 - شاخصهاي نابرابري طي دوره (80-1363)

نسبت (20%) بالا به (20%) پايين | نسبت دهك بالا به دهك پايين | ضريب جيني | سال
روستايي | شهري | كل | روستايي | شهري | كل | روستايي | شهري | كل
35/10 | 00/10 | 51/11 | 23/21 | 40/19 | 74/23 | 426/0 | 426/0 | 446/0 | ميانگين دوره (67 - 1363)
2/10 | 7/9 | 1/11 | 1/22 | 1/19 | 1/23 | 42/0 | 42/0 | 44/0 | 1368
6/12 | 5/8 | 0/11 | 5/28 | 9/16 | 6/23 | 45/0 | 4/0 | 43/0 | 1369
8/12 | 9/11 | 2/14 | 0/29 | 3/26 | 4/33 | 452/0 | 477/0 | 486/0 | 1370
6/11 | 7/8 | 1/11 | 8/24 | 5/16 | 2/23 | 434/0 | 41/0 | 435/0 | 1371
5/11 | 0/8 | 5/10 | 9/25 | 9/14 | 1/22 | 431/0 | 393/0 | 425/0 | 1372
73/11 | 39/9 | 56/11 | 04/26 | 76/18 | 09/25 | 437/0 | 420/0 | 443/0 | ميانگين برنامه اول توسعه
6/10 | 9/7 | 9/9 | 8/22 | 5/14 | 0/20 | 431/0 | 395/0 | 424/0 | 1373
3/11 | 2/8 | 2/10 | 5/23 | 0/15 | 5/20 | 437/0 | 402/0 | 427/0 | 1374
0/10 | 3/8 | 2/10 | 9/19 | 0/15 | 2/20 | 42/0 | 404/0 | 43/0 | 1375
7/9 | 8/7 | 7/6 | 2/19 | 9/13 | 9/18 | 42/0 | 39/0 | 422/0 | 1376
1/11 | 9/7 | 5/10 | 0/23 | 2/14 | 2/21 | 44/0 | 39/0 | 43/0 | 1377
2/10 | 9/7 | 9/9 | 3/20 | 3/14 | 4/19 | 43/0 | 4/0 | 42/0 | 1378
47/10 | 02/8 | 11/10 | 21/21 | 49/14 | 05/20 | 429/0 | 397/0 | 426/0 | ميانگين برنامه دوم توسعه
31/10 | 20/8 | 13/10 | 64/20 | 09/15 | 07/20 | 429/0 | 406/0 | 430/0 | 1379
50/9 | 36/8 | 96/9 | 22/18 | 44/15 | 40/19 | 415/0 | 411/0 | 4/0 | 1380

مأخذ: آمار و بودجه خانوار, مركز آمار ايران

جدول شماره 14 - شاخص رفاه اجتماعي طي دوره (80-1363)

شاخص رفاه اجتماعي (4)* (3) | شاخص بهبود توزيع درآمد (4) | درآمد سرانه (هزار ريال - ثابت1361) (3) | جمعيت (هزار نفر) (2) | درآمد ملي (ميليارد ريال - ثابت1361) (1) | سال
8/105 | 55/0 | 9/190 | 2/49082 | 3/9370 | ميانگين دوره (67 - 1363)
6/86 | 56/0 | 7/154 | 53187 | 5/8226 | 1368
3/98 | 57/0 | 5/172 | 54496 | 4/9400 | 1369
8/103 | 544/0 | 8/190 | 55837 | 7/10653 | 1370
3/111 | 565/0 | 0/197 | 56656 | 8/11161 | 1371
8/118 | 575/0 | 7/206 | 57488 | 7/11880 | 1372
5/116 | 576/0 | 3/202 | 58331 | 2/11800 | 1373
5/119 | 573/0 | 6/208 | 59187 | 2/12346 | 1374
5/124 | 57/0 | 4/218 | 60055 | 7/13115 | 1375
0/129 | 58/0 | 4/222 | 60986 | 7/13560 | 1376
7/126 | 57/0 | 3/222 | 61931 | 5/13768 | 1377
9/130 | 58/0 | 6/225 | 62860 | 6/14183 | 1378
8/134 | 576/0 | 1/234 | 63803 | 3/14935 | 1379
9/137 | 578/0 | 6/238 | 64907 | 9/15487 | 1380
0/6 | 5/0 | 6/5 | 1/2 | 8/7 | متوسط نرخ رشد برنامه اول توسعه
3/2 | 1/0 | 2/2 | 5/1 | 7/3 | متوسط نرخ رشد برنامه دوم توسعه
7/2 | 17/0 | 8/2 | 6/1 | 5/4 | متوسط نرخ رشد دو سال اول برنامه سوم

مأخذ: آمار سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور - دفتر اقتصاد كلان

جدول شماره 15 - درصد خانوارهاي شهري و روستايي زير خط فقر نسبي و خط فقر مطلق (78- 1363 )

خط فقر مطلق | فقر نسبي خط | سال
جامعه روستايي | جامعه شهري | جامعه روستايي | جامعه شهري
77/23 | 13/15 | 15/22 | 48/21 | ميانگين دوره (67-1363)
85/25 | 26/17 | 12/21 | 69/21 | 1368
39/25 | 56/16 | 67/23 | 11/19 | 1369
74/26 | 52/14 | 68/24 | 48/20 | 1370
21/25 | 34/14 | 4/24 | 51/19 | 1371
33/25 | 72/12 | 97/22 | 7/18 | 1372
70/25 | 08/15 | 37/23 | 97/19 | ميانگين برنامه اول توسعه
82/22 | 03/11 | 71/21 | 94/17 | 1373
98/22 | 66/12 | 41/23 | 85/18 | 1374
39/23 | 5/12 | 95/21 | 36/19 | 1375
3/22 | 19/11 | 31/21 | 74/17 | 1376
63/22 | 43/10 | 76/21 | 72/18 | 1377
66/20 | 2/11 | 65/22 | 29/18 | 1378
39/22 | 60/11 | 22/22 | 59/18 | ميانگين برنامه دوم توسعه

ماخذ: آمار بودجه خانوار مركز آمار ايران

جدول شماره 16- يارانه‌هاي پرداختي طي دوره (80-1363) ميليارد ريال

يارانه سرانه (ريال) | كل يارانه‌ها | يارانه | موضوع
خدمات | توليدي | مصرفي
6/2270 | 4/111 | 5/5 | 8/26 | 1/79 | ميانگين دوره (67-1363)
|  | 0/5 | 0/24 | 0/71 | سهم از كل
3/3055 | 5/162 | 6/13 | 6/52 | 3/96 | 1368
|  | 4/8 | 4/32 | 3/59 | سهم از كل
6/7411 | 9/403 | 1/31 | 0/258 | 8/144 | 1369
|  | 7/7 | 9/63 | 4/28 | سهم از كل
5/5904 | 2/497 | 8/7 | 2/361 | 2/128 | 1370
|  | 6/1 | 6/72 | 8/25 | سهم از كل
7/18774 | 7/1063 | 3/100 | 2/167 | 2/796 | 1371
|  | 4/9 | 7/15 | 9/74 | سهم از كل
1/40664 | 7/2337 | 0/190 | 0/374 | 7/1773 | 1372
|  | 1/8 | 0/16 | 9/75 | سهم از كل
8/63192 | 1/3686 | 0/12 | 1/538 | 0/3136 | 1373
|  | 3/0 | 6/14 | 1/85 | سهم از كل
4/82418 | 1/4878 | 2/17 | 4/622 | 5/4238 | 1374
|  | 4/0 | 8/12 | 9/86 | سهم از كل
9/91350 | 1/5486 | 1/22 | 0/555 | 0/4909 | 1375
|  | 4/0 | 1/10 | 5/89 | سهم از كل
7/83397 | 1/5086 | 5/17 | 5/588 | 1/4480 | 1376
|  | 3/0 | 6/11 | 1/88 | سهم از كل
9/93750 | 1/5806 | 6/43 | 0/496 | 5/5266 | 1377
|  | 9/0 | 5/8 | 7/90 | سهم از كل
1/112491 | 2/7071 | 6/179 | 6/716 | 0/6172 | 1378
|  | 5/2 | 2/10 | 3/87 | سهم از كل
2/127580 | 0/8140 | 0/104 | 0/994 | 0/7042 | 1379
|  | 3/1 | 2/12 | 5/86 | سهم از كل
2/125245 | 4/9427 | 9/40 | 1/648 | 4/8738 | 1380
|  | 4/0 | 9/6 | 7/92 | سهم از كل
5/87 | 8/91 | 3/112 | 9/71 | 4/96 | متوسط نرخ رشد برنامه اول توسعه
2/12 | 9/13 | 8/71 | 6 | 5/14 | متوسط نرخ رشد برنامه دوم توسعه
6/13 | 4/15 | 51- | 7/1 | 1/19 | متوسط نرخ رشد دو سال اول برنامه سوم توسعه

ماخذ: دفتر اقتصاد كلان، استخراج از آمار سازمان حمايت از مصرف كنندگان و توليد كنندگان

جدول شماره 17 - مقايسه برخي شاخصهاي نابرابري در ايران و كشورهاي منتخب

نسبت هزينه (20%) بالا به (20%) پايين | نسبت هزينه دهك بالا به دهك پايين | ضريب جيني | نام كشورها |
9/5 | 9/9 | 361/0 | سوئيس | كشورهاي توسعه يافته
6/5 | 0/10 | 327/0 | فرانسه
4/9 | 0/19 | 401/0 | آمريكا
1/5 | 9/7 | 342/0 | اندونزي | كشورهاي در حال توسعه
4/8 | 9/13 | 429/0 | فيليپين
4/9 | 8/14 | 462/0 | تايلند
7/9 | 9/18 | 422/0 | ايران | ايران

مأ خذ: 1998World Development Indicators

[1] عمده‌ترين اقلام بخش مصرف عبارتند از: گندم، برنج، روغن، قند و شكر، شير، پنير، گوشت و چاي

[2] بخش توليد شامل: واكسن و سموم دامي، سم و بذر، كود شيميايي، كاغذ

[3] بخش خدمات شامل: خسارت، بيمه و زيان محصولات كشاروزي، هزينه حمل كالاهاي كالابرگي روستايي و عشايري، تعزيرات حكومتي گندم و آرد وزارت كشور، هزينه توزيع كالابرگ روستايي و عشايري

[4] مأخذ: 1998 World Development Indicators