Sheet 1
مباني فقه حكومتي
  درس خارج استاد ميرباقري
  جلسه اول
    هدف
      آغاز بحث فقه حكومتي از سلسله بنيان‌ها و زيربناها
    مراحل
      مرحله اول
        بيان مقصود از فقه حكومتي
        بررسي و مقايسه تعاريف و رويكردهاي رايج فقه
          فقه حكومت
          حكم حكومتي
        دستيابي به تعريف قابل قبول از فقه حكومتي
        ضرورت‌ها
          ضرورت فقه حكومتي
          ضرورت عيني تحول و پيشرفت فقه در حوزه مباحث اجتماعي
          نشان دادن خلأ موجود در حوزه استنباط و تفقه ديني
      مرحله دوم
        بررسي مباني فقه حكومتي
        مباني و پيش‌نيازها
          مباني عام و مطلق فقه
          مباني فقه حكومت
        اشاره به ديدگاه‌ها در مباني
          شهيد صدر
            عدم آغاز بحث فقه حكومتي از مقبوله عمربن‌حنظله
            ارائه نظريه خلافت و شهادت و استشهاد
              فقها شاهدند
                در راستاي مقام انبياء
              مردم خليفةالله هستند
          مهدي حائري
            منتقد نظريه ولايت فقيه
            ضرورت منطقي معيار صحت حكمت عملي و نظري است، نه شرع و وحي
            دانش‌هاي مبناي اداره جامعه منتسب به شارع نيستند
          نظريه مقبول
            ولايت فقيه شعبه‌اي از ولايت نبي اكرم ص
            ولايت نبي اكرم ص ناشي از ولايت الله تبارك و تعالي
            ناظر بودن فقه حكومتي به نظامات و قوانين اجتماعي
              قانون اساسي
              قانون عادي
              حتي آئين‌نامه‌هاي اجرايي
              در حوزه‌هاي
                سياست‌گذاري
                برنامه‌ريزي
                اجرايي
        مباني كلامي و فلسفه دين
          ارتقاء اهداف فقه در علم كلام
          نگاه رايج
            امام ع مجري قوانين است
            اين نگاه به ولايت ديني و مديريت اجتماعي منتهي نمي‌شود
            امامت حداقلي
              منطبق با زيارت جامعه كبيره نيست
            تنزّل نقش امام به حوزه خصوصي افراد
              مانند نقش «قطب» در تصوف
          نگاه رنسانس
            ارائه تحليل جديد از لوتر كشيش پروتستان
            كاهش دين به حوزه خصوصي
            دين حداقلي و دولت حداكثري
              تفاوت سرپرستي با تصدّي‌گري
            شكل‌گيري دولت مدرن
            بروز مسأله مستحدثه بزرگ و جديد ساختار اجتماعي ليبرالي در برابر فقه
          نظريه پيشنهادي
            نظريه حكومت ديني به مثابه پرستش اجتماعي
            پيوند زدن سه عنصر
              دين
              حكومت
              پرستش
            تعريف و بازشناسي اين عناصر در بستر تكامل علم كلام و فلسفه دين
            عدم تنزل دين به سلسله گزاره‌هاي اخلاقي و تكليفي و توصيفي
            سرّ دين
              الوهيت
            باطن دين
              ولايت
            ظاهر دين
              شريعت
            دينداري
              تأله
              تولّي
              عمل به شريعت
                به عنوان مناسك تولّي
            داشتن رويكرد جديد به
              پرستش اجتماعي
              ثواب و عقاب مشاع
            برقراري نسبت روشن بين دين و جامعه، يا فقه و حكومت
            حضور مؤثرتر ايمان اجتماعي و رهبري الهي
            مأموريت حكومت ديني
              به جاي معطوف بودن به توسعه
              معطوف بودن به
                تكامل پرستش
                ايجاد تعالي
                  در همه عرصه‌هاي حيات
        مباني جامعه‌شناسي
          حقيقت جامعه
            ذاتاً سكولار و غيرديني
            تقسيم جامعه به ديني و غيرديني
              مستند به اهواء
                بر محور خط فراعنه
              مستند به بندگي
                بر محور خط انبياء
              درگيري دائمي اين دو خط در طول تاريخ
          پيدايش و تكامل جامعه و مديريت اجتماعي
            ناشي از نيازهاي طبيعي انسان
              آغاز از غارها
            معطوف به نظام نيازمندي‌هاي ديني انسان
              عدم امكان تفكيك نيازمندي‌هاي ديني و غيرديني
              شامل بودن نيازمندي‌هاي ديني بر ساير نيازها
              تحت سرپرستي خدا قرار گرفتن تمامي نيازها
          حقيقي يا اعتباري بودن جامعه
            نظريه رايج
              مكلّف بودن فرد مختار
              ناظر به آحاد افراد بودن تكاليف حكومتي
            نظريه مختار
              مكلّف بودن جامعه
                مكلف به بروز يك فعل بزرگ
                ايجاد نظام افعال براي نتيجه بزرگ
                جامعه مكلّف به يك كلّ است
              تكليف به صورت مشاع
                شريك در ثواب و عقاب
                مشابه لشگري كه با هم به پيروزي مي‌رسند
        مباني معرفت‌شناختي
          معيار صحت معرفت‌هاي حاضر در اداره جامعه
            مستقل از وحي
            وابسته به وحي
          در صورت وابستگي معيار صحّت آن‌ها به دين
            ضرورت توليد علوم انساني و اجتماعي اسلامي
            ضرورت پشتيباني فقه حكومتي از اين علوم
        مباني فلسفه فقهي
          چيستي فقه حكومتي
          چيستي حكم حكومتي
          تفاوت فقه حكومت با فقه موضوعات و احكام
          امكان استنباط فقه حكومت از فقه موجود
          نياز به بسط دستگاه فقهي و رسيدن به نظام‌واره جديد فقهي
        مباني فلسفه اصولي
          روش استنباط فقه حكومتي
          تفاوت روش استنباط فقه حكومتي با روش استنباط احكام موضوعات
          حجيت روش استنباط فقه حكومتي
          پايگاه حجيت تكامل علم اصول
          ارتقاء در مبناي حجيّت علم اصول
      مرحله سوم
        شرح و بررسي رويكردهاي مثبت و منفي در تحول فقه
        نظريه اول
          شهيد صدر
        نظريه دوم
          علامه طباطبايي و شهيد مطهري
            حكم متغيّر و ثابت
          آيةالله جوادي آملي
            نظريه توسعه كاركرد عقل در علم اصول
        نظريه سوم
          بعضي از محققين متأخر
          توسعه فقه از طريق ملاحظه مصلحت و نظام غايات
        نظريه چهارم
          استاد رشاد
          تكامل فقه از رهاورد تكامل علم اصول
        نظريات روشن‌فكري
          گسترش بناء عقلا
          رويكردهاي جديد معرفت‌شناسانه و هرمنوتيكي
          ارائه منطق استنباط مدرن
          طرح بحث حاكميت اخلاق بر فقه
      مرحله چهارم
        جريان‌شناسي و طبقه‌بندي منطقي نظريات
        ايجاد بستري براي اشاره به سه جريان فكري در تكامل فقه
        بيان محاسن و معايب هر نظريه
      مرحله پنجم
        طرح نظريه مختار
        نگاه ما در
          تعريف حكومت
          مباني حكومت
        پيشنهاد ما در باب سازوكار دستيابي به فقه حكومت
        كدام روش؟
          تحول در علم اصول
          فقه غايات
          غايات فقه
          نظريه جامع تركيبي
            رويكرد نوين معرفت‌شناسانه
            رويكرد تكامل علم اصول
            رويكرد توجه به غايات فقه
  جلسه دوم
    فقه
      علم به احكام شرعي فرعي از طريق ادله تفصيلي
      خروج دو سنخ حكم از فقه
        احكام اعتقادي
        احكام اخلاقي
      انواع حكم در فقه
        احكام وضعيه
        احكام تكليفيه
      تبويب فقه
        صاحب شرايع
          عبادات
          عقود
          ايقاعات
          احكام
        شهيد صدر
          عبادات
          اموال
          سلوك و آداب شخصي
          سلوك و آداب عمومي و حكومتي
    حكومت
      نظام قدرت اجتماعي داراي مأموريت محدود
      خارج از دايره موضوعات مستحدثه شارع
      خارج از موضوعات عرفي
      موضوعي تخصصي است
        واگذاري به كارشناس
    رويكردها به تركيب فقه و حكومت
      بي‌ارتباط
        حكومت داراي مأموريت عقلايي است
        ربطي به دين ندارد
      ديدگاه اول
        بخشي از فقه كه اجراي آن نيازمند به حاكميت و بر عهده حكومت است
        مانند: ديات و قضا
        حضور فقيه در مقام استنباط
      ديدگاه دوم
        رويكرد حكومتي به تمام يا بخشي از فقه موجود
        ملاحظه مقدورات و تنگناهاي اجرايي در هنگام استنباط
        نقد
          ناظر به تغيير روش
          تبديل نگاه فردگرايانه به نگاه حاكميتي در استنباط
          عدم تغيير موضوع
            همان موضوعات ابواب فقهي موجود
          ضرورت قاعده‌مند شدن آن در علم اصول
          قيد شدن «كارآمدي در مقام اجرا» براي استنباط
            عدم انفعال از اقتضائات مقام اجرا
            تأثير فقه بر حاكميت و پرهيز از تأثّر آن از حاكميت
            خطر افتادن به ورطه «قبض و بسط شريعت» و سكولار و عرفي شدن فقه
          اركان حجيت
            تعبد به شرع در مقام استناد
            كارآمدي در مقام اجرا
              كارآمدي در مقام اقامه دين؛ از شرايط صحّت فقه
        حضور فقيه در مقام استنباط
      ديدگاه سوم
        ارائه راهكار براي حل تزاحمات احكام در مقام اجرا
        ارائه راهكار فقهي براي حل تزاحمات
        حضور فقيه در مقام اجرا علاوه بر مقام استنباط
      ديدگاه چهارم
        جعل احكام الزامي در دايره مباحات يا همان منطقةالفراغ
        در چارچوب ضوابط كلّي
        وجود تبعيّت جامعه از اين احكام الزامي حاكميتي
        حق داشتن حاكم بر جعل حكم در منطقةالفراغ متناسب با مصلحت جامعه مسلمين
        ضرورت كار فقيهانه حاكم در جعل حكم
          بر اساس فقه حكومتي
  جلسه سوم
    تعاريف رايج فقه حكومتي
      تعريف اول
        فقه حكومتي فقه سياسات است
        فقهي كه به مباني حكومت مي‌پردازد
          نظام سياسي اسلام
          ساختار قدرت
          كيفيت توزيع اختيارات
          مشروعيت و حقانيت حكومت
          جايگاه مردم و حاكم شرع
      تعريف دوم
        فقه حكومت ابواب اجتماعي فقه است
        فقهي كه به احكام اجتماعي و حوزه عمومي مي‌پردازد
          باب ديات
          باب قصاص
          باب قضاء
          بسياري از ابواب اقتصادي
          مباحث فقه سياسي
        آن‌چه اختصاص به فرد ندارد
        وسيع‌تر از تعريف اول
        پاسخگو بودن فقه نسبت به مسائل مستحدثه در حوزه حيات اجتماعي
      تعريف سوم
        رويكرد اجتماعي يا حكومتي به فقه
        اصل «كارآمدي» در جهت اقتدار اسلام؛ شرط در استنباط
        موضوع‌شناسي
          ضرورت بررسي ابعاد اجتماعي موضوع توسط فقيه
      تعريف چهارم
        كشيده شدن فقه به عرصه اجرا
        فقه حكومتي متكفّل رفع تزاحمات اجتماعي در مقام اجرا
        مثال تزاحمات اجتماعي
          تزاحم حريم خصوصي با ضرورت تجسس در زندگي خصوصي برخي افراد
          توسعه شهري مستلزم تخريب مسجد يا تصرف در اموال برخي از مردم
        حل و فصل تزاحمات به روش فقهي به جاي روش كارشناسي
      تعريف پنجم
        انشاء احكام به وسيله حكومت در منطقةالفراغ
    تبيين تعريف پنجم
      انتساب اين ديدگاه به شهيد صدر
      معارضين
        گروه اول
          عدم وجود نصّ در بخش عمده زندگي انسان
          حكومت نبايد در منطقةالفراغ دخالت كند
          روشنفكران سكولار
        گروه دوم
          پذيرش جامعيت دين اسلام
          تفويض منطقةالفراغ به مردم
            تعيين حاكم به عنوان وكيل
            تقنين در حوزه مباحات
      دين در منطقةالفراغ حضور دارد
        اين حضور به يد حاكم است
        جامع بودن دين اسلام و شمول تمام حوزه‌ها
        محدود بودن جعل حاكم
          ضوابط كلّي شرع
          اهداف شرع
          مصلحت نظام اسلامي
        خالي نبودن هيچ نقطه‌اي از حكم شرع
          در دايره مباحات به لحاظ عناوين
            مجعول شرعي بودن مباحات
          واگذاري تمام منطقةالفراغ به حاكم شرع
      نهادهاي نظام سياسي و اجتماعي
        نهاد مردم
          داراي مقام خلافت
        نهاد معصومين ع و فقيهان
          داراي مقام استشهاد
      شئون نبي اكرم ص
        مقام نبوّت
          خبر دادن از تشريع شارع
          احكام ثابت و غيرقابل تغيير
            مانند: عبادات
          اعمال ولايت خدا به صورت مستقيم در اين احكام
          حاكم حق ولايت در اين دسته از احكام ندارد
        مقام ولايت بر جامعه
          صدور احكام در منطقةالفراغ
          احكام متغيّر
      دسته‌بندي احكام شريعت
        احكام ثابت
          جعل توسط خداوند
        احكام متغيّر
          جعل توسط حاكم شرع
      نامگذاري اين مبنا به فقه نظام‌هاي اجتماعي
        يك سلسله احكام جدا و منفصل
        ابواب فقه به مثابه جزاير جدا از هم
        متشكل از احكام ثابت و احكام متغيّر
        قرار نگرفتن احكام در يك نظام واحد
        توجه به نظام به صورت بخشي و موضعي
          پاره‌‌اي از احكام اسلامي داراي نظام هستند
          مانند
            نظام اقتصادي
            نظام سياسي
            نظام فرهنگي
    تعريف ششم - تعريف مختار
      منطق انطباق احكام فقهي بر نظامات عيني
      منتسب به سيدمنيرالدين حسيني الهاشمي
      پيدايش
        آغاز دهه اول انقلاب اسلامي
        توجه به لزوم تحقق احكام اسلامي به صورت نظام
        ضرورت طراحي نظام مذكور مبتني بر احكام فقهي
        اشكال نظام‌سازي كارشناسان در اخذ احكام اسلامي به صورت گزينشي
          عدم تعارض اين نظامات با فقه حداقلي
            اكتفا به عدم مخالفت قطعيه با فقه
          بيگانه بودن مباني و ساختار آن‌ها با شريعت
          اسلامي ناميدن نظام‌هاي غيراسلامي بدون تعارض با احكام رساله
            سوسياليسم
            نيمه‌سوسياليسم
            كاپيتاليسم
          مثال‌ها
            انطباق طرح تعاوني‌ها با شريعت
            تطبيق بانك ربوي با فقه اسلامي
          حفظ شدن كاركرد اصلي نظامات علي‌رغم عدم مخالفت ظاهري با شرع
        نگاه به جامعه به مثابه يك سيستم و مجموعه به هم پيوسته
        ابتناء طراحي نظامات
          بر
            مباني
              اخلاق
              اعتقادات
              فلسفه
            غايات خاصّ
          براي
            ايجاد ربط بين مباني و غايات
            جهت دادن به رفتار جامعه تا تحقق غايات
              رفتار اقتصادي
              رفتار سياسي
              رفتار فرهنگي
        ضرورت لحاظ مباني و غايات اسلامي در خود قواعد تطبيق احكام به عينيت
          عدم امكان اكتفا به امين بودن كارشناس نظام‌ساز
      منطق انطباق
        شيوه‌ها و روش‌ها و قواعد منطقي
        حاكي از چگونگي تطبيق احكام بر نظامات عيني
        ضمانتي براي
          مراعات همه احكام با هم در انطباق بر عينيت
          توجه به هر حكمي در جاي خود
          نيافتادن به دام مدل‌هاي سكولار با روكش اسلامي در اداره جامعه
        نگاه سيستمي به موضوعات احكام و مسائل مستحدثه
          پيچيدگي انطباق احكام بر موضوعات سيستمي
          نياز به ابزار منطقي براي انطباق
        تفاوت منطق انطباق با روش استناد
          مستند به شرع شدن احكام به كمك روش استناد
          منطبق به سيستم عيني شدن احكام به كمك منطق انطباق
        شأن فقيه
          استنباط احكام با روش استناد
          نظارت بر تطبيق كل فقه در عينيت با منطق انطباق
  جلسه چهارم
    اركان نظريه شهيد صدر
      منطقةالفراغ
        دايره حق حاكم در جعل احكام الزامي
        متغيّر بودن اين احكام الزامي
        واجب‌الاتباع بودن اين احكام الزامي
        تقسيم دين به دو بخش
          ثابت
          متغيّر
            همان منطقةالفراغ
      مكتب
        اسلام علاوه بر احكام اجتماعي داراي مكتب اجتماعي نيز هست
        تعبير مكتب به نظام اجتماعي
          بيانگر
            بايدها و نبايدها
            شايسته‌ها و ناشايسته‌ها
        نظام‌هاي بنيادي مانند: مكتب اقتصادي
        طرح شده در مقابله با مكتب اقتصادي كمونيسم
        زيربناي احكام اجتماعي
        مجموعه قواعد زيربنايي مورد مطالعه به صورت يك پازل به هم پيوسته
    نظام‌ها در نظريه شهيد صدر
      مجموعه‌هاي به هم متصل
      داراي
        مباني
        غايات
      خطر مبناي زندگي اجتماعي مسلمين قرار گرفتن بنيادهاي فكري مكاتب غيراسلامي
      ضرورت ارائه نظام‌هاي اجتماعي از سوي مسلمين
    مراتب شريعت در نظر شهيد صدر
      مرتبه ناقص
        تعيين وظايف فرد در شرايط مختلف
      مرتبه كامل
        طراحي و ايجاد شرايط
    تفاوت علم و مكتب
      علم اقتصاد
        اسلامي و غيراسلامي ندارد
        زيرا هست‌ها را بيان مي‌كند
        روش دستيابي به غايات و اهداف را مي‌دهد
      مكتب اقتصاد
        اسلامي و غيراسلامي دارد
        زيرا بايدها و نبايدها را بيان مي‌كند
        غايات و اهداف را مي‌دهد
    تفاوت مكتب و اخلاق
      اخلاق اقتصادي
        سلسله اندرزهايي در موضوع اقتصاد
      مكتب اقتصادي اسلام
        نظام تعيين‌كننده مختصات عدالت در اقتصاد
        تعريف‌كننده نسبت ميان عناصر محقق‌كننده عدالت اقتصادي
        تعريف مكتب به مقوّمات و عناصر منتج به عدالت
    مأموريت حكومت
      ايجاد نظامات اجتماعي
        نظام اقتصادي
        نظام سياسي
        نظام فرهنگي
      متناسب با نظام‌هاي موجود در عينيّت
        عدم انفصال موضوعات احكام در عينيّت
        نظام داشتن عينيّت
          كلّ به هم پيوسته
        كافي نبودن ارائه احكام كلّي موضوعات
      توليد ده‌ها قانون متناظر با هر قاعده مكتب
        در راستاي تحقق مكتب
    راهكار دستيابي به مكتب
      مرحله اول
        داشتن نگاه موضوع‌شناسانه كلّ‌نگر به موضوعات احكام
        نياز به منطق انطباق براي ارتقاء‌ روش استنباط
      مرحله دوم
        استنباط «كلّ» از اسلام
          مجموعه قواعد به هم پيوسته
        مكتب اسلام بودن اين كلّ
          مستند شدن مكتب و نظام
          توليد آن از راه تفقه ديني
        موضوع استنباط: كلّ متغيّر
          ملاحظه عناصر موقّت و متغيّر
          متغيّر بودن كلّ
    اكتشافي بودن مكتب در نظر شهيد صدر
      مبتني بودن مكاتب اقتصادي بر فلسفه‌ها
      ضرورت اكتشاف مكتب از طريق اجتهاد
    اشكال اين نظريه
      منقّح نبودن نظريه و داشتن نكات ابهام
    فراتر از نظريه شهيد صدر
      مطلوب؟
        تطبيق مكتب به شرايط اجتماعي متغيّر؟
          نظريه نظامات اجتماعي
          نظريه شهيد صدر
        سرپرستي تغييرات عيني براي تحقق مكتب؟
      طرح نظريه جديد
        تعريف جديدي براي فقه حكومتي
        تعريف فقه حكومتي به فقه سرپرستي
        نظريه سيدمنيرالدين حسيني الهاشمي
  جلسه پنجم
    مرور بحث
      مرحله اول تعريف فقه حكومتي
        همان فقه احكام اجتماعي اسلام
        تحقق از طريق حكومت
        مانند
          حدود
          قصاص
          ديات
          قضا
        حل و فصل تزاحمات عيني اين احكام
          مثال
            نقض حريم خصوصي برخي افراد
            براي حفظ امنيت اجتماعي
      مرحله دوم تعريف فقه حكومتي
        بيان شهيد صدر ره
        نياز به نظام يا مكتب يا مذهب اسلامي
          لايه باطني‌تري از فقه
        ضرورت تحقق مكتب در عمل
        تحقق نظام و مكتب در منطقةالفراغ
        جعل حكم توسط حاكم اسلامي
          در حوزه منطقةالفراغ
          احكام الزامي
    تفاوت دو رويكرد
      رويكرد اول
        فقه احكام موضوعات منفرده
        احكام شريعت
          احكام كلّي منطبق بر عناوين كلّي
          تحقق
            در قالب افراد و مصاديق خارجيّه
          نحوه تشريع
            خطابات قانونيّه
              امام ره
              آخوند
            قضاياي حقيقيّه
              انحلال به تعداد افراد موضوع در مرحله فعليّت
          ثبات احكام
            لزوم امتثال هنگام مصداق پيدا كردن در خارج
            تغيير در مصاديق
        مكلّف
          همه آحاد مكلّفين
          نحوه تكليف
            واجب عيني
              انجام توسط همه مكلفين
            واجب كفايي
              سقوط از عهده ديگران در صورت اتيان من‌به‌الكفايه
        مقام استنباط
          روش استنباط
            علم اصول متداول در حوزه
            امكان استنباط احكام كلّي از شريعت
        عدم نياز به تحوّل و ارتقاء
          نه به لحاظ روش استنباط
          نه نيازمند سنخ جديدي از احكام
        نسبت حكومت به فقه
          فقيه
            استنباط
          حكومت
            اجرا
          اختيارات ولي‌فقيه
            در حوزه احكام فرعي
      رويكرد دوم
        فقه نظام‌سازي
        احكام شريعت
          نظام احكام
            عدم جعل روي موضوعات منفصله
            يك مجموعه به هم پيوسته
            يك سيستم و پيوستار
            داراي مبناي واحد
            داراي برآيند و منتجه واحد
          تحقق
            در قالب افعال به هم پيوسته و هماهنگ مجموعه‌اي از مكلفين
        مكلّف
          كلّ جامعه يا نظام حاكميّت
            با محوريّت ولي
            انحلال به سطوح جامعه
          نحوه تكليف
            واجب جمعي
              واجب مشاع
              نوعي واجب متفاوت از عيني و كفايي
              وجوب فعاليت‌هاي مختلف براي افراد مختلف
              اخلال واجب در صورت اخلال در يك فعاليت
                تغيير تكليف در صورت عصيان بخشي از جامعه
                مانند
                  عقب‌نشيني يك جناح لشكر در صورت شكست جناح ديگر در جنگ
                هر فرد بايد متوجه موضوع تكليف ساير آحاد نيز باشد
              مشاركت همه افراد در ثواب و عقاب
              تحقق يك فعل مشترك اجتماعي
              داراي سطوح مختلف
                تفاوت سطح فرماندهي با سطوح ديگر
            خطاب به ولي، ولي متوجه كلّ
            مانند
              اعداد قوه
                ايجاد ارتش منسجم از عهده فرد خارج است
        مقام انطباق
          نياز به دانش‌هاي تخصصي
            مانند
              علم سياست
              علم اقتصاد
          تفاوت فقه نظام با دانش
            مكتب
              استنباطي
              روش
                نقلي
            علم
              غيراستنباطي
              ديني و غيرديني ندارد
              صحبت از هست‌ها
              عهده‌دار تحقق نظام
              روش
                نظري و تجربي
            نكته اول
              با تغيير مكتب صورت مسأله‌ها تغيير مي‌كند
              به اين معنا علم نيز ديني و غيرديني دارد
          نكته دوم
            نياز به شناخت موضوعات در مقام انطباق
              شناخت وضع مطلوب
              شناخت وضع موجود
            تطبيق نظام به عينيت
              سرپرستي تغييرات كلّ
              براي ايجاد تغيير در جامعه
              خارج شدن از وضع موجود
              نزديك شدن به وضع مطلوب
  جلسه ششم
    رويكرد سوم
      فقه سرپرستي
      فراتر از
        فقه موضوعات
        فقه نظامات
    نظريه حضرت امام ره
      روش دستيابي به نظريه ايشان
        عدم وجود تعريف جامع و كامل از فقه حكومتي در آثار ايشان
        تبيين مأموريت و وظايف حكومت و دامنه فقه در فرمايشات ايشان
          افق‌گشايي در تعريف فقه حكومتي
      حقيقت اسلام
        حكومت با تمام شئون آن
      هدف اسلام
        تحقق عدالت در همه زواياي زندگي
      احكام
        طريق تحقق عدالت
        احكام مطلوبيت بالذات ندارند
      عدالت
        نه به معناي عرفي
        نه به معناي تخصصي مكاتب ديگر
          رفاه يا عدالت سوسياليسم
        داراي معنايي جامع و عميق
        عدالت يعني تربيت انسان
      تصميمات حاكم
        عدم محدوديت در چارچوب احكام فرعيه
        حق تصميم بر اساس مصلحت اسلام
        تفاوت مصلحت اسلام با مصلحت كارشناسانه سكولار
        مصلحت از باب حكم ثانوي نيست
          حكم اولي‌ست
        قانونمندي عملكرد حكومت
          حاكم بودن قانون الهي بر رفتار حكومت
          تفاوت قانونمندي حكومت با فقه سنّتي
        تسلط حاكم بر فقه جامع
          شناخت كل معارف اسلام
          تعريف حكومت در چارچوب كل اسلام
          نه صرفاً در محدوده احكام فقهي موجود
      مبناي عمل حكومت
        نه اهواء حاكم
        نه آراء اجتماعي
        نه آراء حاكم، مشروط به مجلس و اراده اجتماعي
        تنها مبتني بر قوانين الهي
      تفسير جريان اسلام در شرايط متغيّر
        تحقق‌يافتني نبودن حكومت ديني، در صورت مقيّد شدن ولايت به چارچوب احكام
        در هم تنيده بودن فقاهت و موضوع‌شناسي
      مستندات
        كتاب البيع
          ج3، ص633
            الإسلام هو الحكومة بشؤونها، و الأحكام قوانين الإسلام، و هي شأن من شؤونها، بل الأحكام مطلوبات بالعرض، و أُمور آليّة لإجرائها و بسط العدالة
          ج2، ص622
            فالإسلام أسّس حكومة لا علي نهج الاستبداد المحكّم فيه رأي الفرد و ميوله النفسانيّة في المجتمع، و لا علي نهج المشروطة أو الجمهوريّة المؤسّسة علي القوانين البشريّة، التي تفرض تحكيم آراء جماعة من البشر علي المجتمع. بل حكومة تستوحي و تستمدّ في جميع مجالاتها من القانون الإلهيّ، و ليس لأحد من الولاة الاستبداد برأيه، بل جميع ما يجري في الحكومة و شؤونها و لوازمها لا بدّ و أن يكون علي طبق القانون الإلهيّ، حتّي الإطاعة لولاة الأمر. نعم، للوالي أن يعمل في الموضوعات علي طبق الصلاح للمسلمين، أو لأهل حوزته، و ليس ذلك استبداداً بالرأي، بل هو علي طبق الصلاح، فرأيه تبع للصلاح كعمله
        صحيفه نور
          ج12، ص207
            نه آن هم اين عدالتي كه مردم عادي مي‌فهمند، كه فقط قضيه عدالت در زمين براي رفاه مردم باشد، بلكه عدالت در تمام مراتب انسانيت. انسان اگر هر انحرافي پيدا كند، انحراف عملي، انحراف روحي، انحراف عقلي، برگرداندن اين انحرافات را به معناي خودش اين ايجاد عدالت است در انسان
          ج20، ص27
            قضيه غدير، قضيه جعل حكومت است
            مسأله، مسئله حكومت است، مسأله، مسأله سياست است، حكومتْ عِدْلِ سياست است، تمام معناي سياست است. خداي تبارك و تعالي اين حكومت را و اين سياست را امركرد كه پيغمبر به حضرت امير واگذار كنند، چنانچه خود رسول خدا سياست داشت و حكومت بدون سياست ممكن نيست
          ج20، ص170
            تعبير به آنكه اين جانب گفته ام حكومت در چهارچوب احكام الهي داراي اختيار است بكلي بر خلاف گفته‌هاي اين جانب بود. اگر اختياراتِ حكومت در چهارچوب احكام فرعيه الهيه است، بايد عرضِ حكومت الهيه و ولايت مطلقه مفوضّه به نبي اسلام- صلي اللَّه عليه و آله و سلم- يك پديده بي معنا و محتوا باشد
            حكومت، كه شعبه اي از ولايت مطلقه رسول اللَّه- صلي اللَّه عليه و آله و سلم- است، يكي از احكام اوليه اسلام است؛ و مقدم بر تمام احكام فرعيه، حتي نماز و روزه و حج است. حاكم مي تواند مسجد يا منزلي را كه در مسير خيابان است خراب كند و پول منزل را به صاحبش رد كند. حاكم مي تواند مساجد را در موقع لزوم تعطيل كند؛ و مسجدي كه ضِرار باشد، در صورتي كه رفع بدون تخريب نشود، خراب كند. حكومت مي تواند قراردادهاي شرعي را كه خود با مردم بسته است، در موقعي كه آن قرارداد مخالف مصالح كشور و اسلام باشد، يكجانبه لغو كند. و مي تواند هر امري را، چه عبادي و يا غير عبادي است كه جريان آن مخالف مصالح اسلام است، از آن مادامي كه چنين است جلوگيري كند. حكومت مي تواند از حج، كه از فرايض مهم الهي است، در مواقعي كه مخالف صلاح كشور اسلامي دانست موقتاً جلوگيري كند. آنچه گفته شده است تا كنون، و يا گفته مي شود، ناشي از عدم شناخت ولايت مطلقه الهي است. آنچه گفته شده است كه شايع است، مزارعه و مضاربه و امثال آنها را با آن اختيارات از بين خواهد رفت، صريحاً عرض مي كنم كه فرضاً چنين باشد، اين از اختيارات حكومت است. و بالاتر از آن هم مسائلي است، كه مزاحمت نمي كنم
          ج20، ص174
            ولايت فقيه و حكم حكومتي از احكام اوليه است
          ج21، ص34
            بالجمله آن گونه كه جنابعالي از اخبار و روايات برداشت داريد، تمدن جديد بكلي بايد از بين برود و مردم كوخ نشين بوده و يا براي هميشه در صحراها زندگي نمايند
          ج21، ص98
            حكومت در نظر مجتهد واقعي، فلسفه عملي تمامي فقه در تمامي زواياي زندگي بشريت است. حكومت نشان دهنده جنبه عملي فقه در برخورد با تمامي معضلات اجتماعي و سياسي و نظامي و فرهنگي است. فقه، تئوري واقعي و كامل اداره انسان از گهواره تا گور است
            براي مردم و جوانان و حتي عوام هم قابل قبول نيست كه مرجع و مجتهدش بگويد من در مسائل سياسي اظهار نظر نمي كنم. آشنايي به روش برخورد با حيله ها و تزويرهاي فرهنگ حاكم بر جهان، داشتن بصيرت و ديد اقتصادي، اطلاع از كيفيت برخورد با اقتصاد حاكم بر جهان، شناخت سياستها و حتي سياسيون و فرمولهاي ديكته شده آنان و درك موقعيت و نقاط قوّت و ضعف دو قطب سرمايه داري و كمونيزم كه در حقيقت استراتژي حكومت بر جهان را ترسيم مي كنند، از ويژگيهاي يك مجتهد جامع است. يك مجتهد بايد زيركي و هوش و فراست هدايت يك جامعه بزرگ اسلامي و حتي غير اسلامي را داشته باشد و علاوه بر خلوص و تقوا و زهدي كه در خور شأن مجتهد است واقعاً مدير و مدبر باشد.
    تفاوت نظريه امام ره با نظريه شهيد صدر ره
      عدم پذيرش انحصار ولايت فقيه در چارچوب منطقةالفراغ
      عدم انحصار ولايت فقيه در احكام الزامي
        ولايت صرفاً به معناي اجراي احكام الزامي اسلام نيست
        فراتر از دايره احكام الزامي اسلام است
        در صورت تعارض با احكام الزامي اسلام، ولايت مقدّم است
      مسأله پيش‌روي امام ره در توليد نظريه
        عدم انحصار در نظامات اقتصادي و سياسي
        كل حكومت و تمدن مدرن غرب
          مدعي سرپرستي همه‌جانبه جامعه بشري
          مدعي جامعه جهاني واحد
        تعريف شدن مأمورت حكومت اسلامي در مواجه با كل تمدن مادي
        نظامات و ساختارها ذيل ولايت و حكومت تعريف مي‌شود
    عدم ابتناء نظريه امام ره بر سكولاريسم
      تحريف عده‌اي از نظريه امام ره
      ولايت فقيه را كاتاليزور «عرفي‌كردن فقه» دانستند
      مدعي شدند امام ره قائل به «فقه‌المصلحة» بوده‌اند
        مصلحت‌سنجي مبتني بر كارشناسي سكولار
        مقدّم بر احكام اوليه اسلام
        حاكم شدن كارشناسي سكولار بر اسلام
        توسط مجمع تشخيص مصلحت نظام
    تفاوت امام ره با ساير معتقدين به ولايت مطلقه در طول تاريخ
      در مقياس سرپرستي
      تعريف مأموريتي گسترده براي حكومت
      مسأله مستحدثه روبه‌روي فقيه، كل مديريت مادي است
        در همه ابعاد
        تدبيرهاي سياسي
        تدبيرهاي فرهنگي
        تدبيرهاي اقتصادي
      در حقيقت ترسيم استراتژي حكومت بر جهان
        ولايت ايمان در مقابل ولايت كفر
      مسائل مستحدثه در گذشته
        محصولات تكنولوژي غربي
        نظام سياسي غربي - مشروطيت
          دوره مرحوم نائيني و شيخ فضل‌الله
        نظام‌هاي كمونيستي
          دوره شهيد صدر ره
  جلسه هفتم
    نظريه حضرت امام ره
      مأموريت حكومت
        اقامه توحيد
          باطن عبادات
        تربيت نفوس
          فراتر از ظاهر احكام
          عبور از ظاهر احكام به باطن احكام
          ضروري بودن تمسّك به شريعت
          عدم انحصار تربيت به شريعت
          واحد تربيت
            فرد
        تحقق تمام دين در جامعه
          عدم انحصار به شريعت
      فراتر بودن فقه حكومتي از فقه جامع
        فقه جامع
          بحث از تربيت آحاد
          عدم اكتفا به ظواهر شريعت
        فقه حكومتي از نظر امام ره
          فقه ناظر به سرپرستي و اقامه توحيد
          موضوعيت داشتن حكومت
          انحصار تربيت در طريق حكومت
          مقيّد شدن حكومت به اسلام
            نه صرفاً به شريعت
            اجازه تعطيلي احكام در بعضي موارد
      مستندات
        آداب‌الصلاة
          ص152
            عمده مقصد و مقصود انبياي عظام و تشريع شرايع و تأسيس احكام و نزول كتاب هاي آسماني، خصوصاً قرآن شريف جامع، كه صاحب و مكاشف آن نور مطهّر رسول ختمي صلي الله عليه و آله است، نشر توحيد و معارف الهيه و قطع ريشه كفر و شرك و دوبيني و دوپرستي بوده، و سرّ توحيد و تجريد در جميع عبادات قلبيه و قالبيه ساري و جاري است. بلكه شيخ عارف كامل، شاه آبادي ـ روحي فداه ـ مي‌فرمودند: عبادات، اجراي توحيد است در ملك بدن از باطن قلب
        صحيفه نور
          ج13، ص52
            تمام كتب آسماني ‌كه بر انبياء نازل شده ‌است براي ‌اين بوده ‌است ‌كه ‌اين موجودي ‌كه اگر سرخود باشد خطرناك‌ترين موجودات عالم ‌است، تحت تربيت و تعليم الهي واقع بشود و بهترين موجودات و افضل تمام خلايق بشود. نهضت‌هاي اسلا‌مي، نهضت‌هاي توحيدي، تمام براي همين معنا بوده ‌است. در اسلام همه امور مقدمه انسان‌سازي ‌است
    ظرفيت فقه موجود
      ناظر به افعال آحاد مكلفين
      در حدّ تعذير و تنجيز
      ناظر نبودن به سرپرستي
      مقنّن نكردن افعال ولي و حاكم
      تبيين مرز فقه در ابتداي علم اصول
        مي‌دانيم خداي متعال تكاليفي جعل كرده
        اين تكاليف در دوره غيبت هم وجود دارد
        نتيجه مخالفت با اين احكام عقوبت است
        به دست آوردن تكاليف الهي نيازمند اجتهاد است
        غرض از اجتهاد
          علم تفصيلي به احكام معلوم به علم اجمالي
        نتيجه
          محدود شدن دايره اجتهاد به تعذير و تنجيز در اعمال فرد ناظر به شرايع ظاهري
      خارج بودن باطن شرايع؛ مراتب توحيد و اخلاق از فقه
      اجتهادي نبودن كتب اخلاقي
      محدود بودن قواعد اصولي در چارچوب فقه تعذير و تنجيز
      اعتباري بودن جامعه
        صرفاً آحاد مكلفين مخاطب شارع هستند
    ضرورت ارتقاء فقه موجود با توجه به نظريه امام ره
      توجه فقه به
        درك باطن شريعت
        ناظر به سير در مقام توحيد
        تربيت نفوس
      مقنّن شدن اخلاق و عرفان توسط فقه
      فراتر رفتن قواعد اصولي از حد تعذير و تنجيز
      نتيجه
        پديد آمدن فقه جامع در مقياس فردي
    نظريه مختار در فقه حكومتي
      عناصر دخيل در تعريف فقه حكومتي
        اركان
        دامنه
        آثار
      اركان فقه حكومتي
        موضوع و واحد فقه حكومتي
          جامعه
            وحدت اجتماعي
            اراده مجتمع
          از نظر اسلام، جامعه چگونه بايد ساخته شود؟
          يك كلّ در حال تغيير
            نه يك عنوان كلّي
            مثال
              كلّي
                الخمر نجس
                تحقق در خارج
            تغيير كلّي به نحوي كه وضعيت دوّم آن نزديك‌تر باشد به وضعيت مطلوب ما
        ناظر به سرپرستي جامعه
        ملاحظه مراتب رشد و كمال جامعه
        علوم اجتماعي تا واحد مطالعه فرد باشد پديد نمي‌آيد
        جامعه و حكومت مكلّف در خطابات شارع است
        هدايت جامعه توسط فقه حكومتي
      جامعه
        يك واحد به هم پيوسته
        داراي وحدت و كثرت اجتماعي
          الگوي خوراك
          الگوي پوشاك
          الگوي مصرف
          الگوي مسكن
          الگوي اخلاق
          الگوي فرهنگ
        فرد هم داخل در آن هست
        عدم منافات با اصالت فرد
          حفظ اختيار انسان‌ها در جامعه
          انسان‌ها در كنار اختيارات خود داراي وحدت اجتماعي هستند
        جمع كمّي افراد نيست
          واقعيتي وراي افراد هم دارد
          در غير اين‌صورت نمي‌تواند موضوع فقه قرار بگيرد
        متغيّر است
          غير ثابت و غير ايستا
          داراي رشد
            مانند انسان
            مراحل
              كودكي
              بلوغ
              كمال
              . . .
          محتاج تربيت
            تبديل شدن به موحّد كامل
            دستورات خاصّ براي هر مرحله از رشد
            تربيت همه قوا
            مشخص‌سازي نقطه مطلوب
              رسيدن به مقام توحيد
        ابعاد و اركان جامعه
          حركت روحي
          جهت‌گيري فكري و فرهنگي
      سطوح سرپرستي جامعه
        جهت‌گيري جامعه
          كنترل
          تثبيت
          تشديد
        مقوّمات جامعه
          اركان محقق‌كننده غايات
          مثال
            براي اين‌كه بدانيم حكومت چه كند تا عدالت محقق شود بايد بدانيم اركان عدالت از منظر اسلام چيست
        تناسبات جامعه
          تأثير شرايط مختلف در تحقق اركان در جامعه
          لزوم برنامه‌ريزي متناسب با شرايط مختلف
          حسنات الابرار سيئات المقرّبين
        مثال
          سلامت
            جهت
              نقطه اعتدالي كه سلامت فرد در آن تأمين مي‌شود
            مقوّمات
              تحقق تعادل اخلاط اربعه بر اساس طب قديم
            تناسبات
              سنجش وضعيت موجود با وضعيت مطلوب و ارائه نسخه خاص براي هر مرحله از سلامت
              ضرورت تعويض نسخه در هر مرحله از بهبودي
      وظايف فقه حكومتي
        استنباط جهت جامعه
          پرستش خداي متعال
          اولاً جهت و هدف حركت جامعه چيست؟
        استنباط اركان اصلي تحقق‌دهنده جهت جامعه
          ثانياً اركان و مقوّمات تحقق‌دهنده آن هدف مطلوب اسلامي چيست؟
        تعريف نسبت اركان جامعه با وضعيت موجود جامعه
          ثالثاً وضعيت موجود اين كلّ متغيّر چه مي‌باشد؟
          با چه كيفيتي مي‌بايست به وضعيت مطلوب رسيد؟
        به دست آمدن شاخصه‌هاي تصرّف از مراحل فوق
        كنترل شاخصه‌ها
          تصرّف در نسبت ميان آن‌ها
          مشخص شدن فاصله هر وضعيت با وضعيت مطلوب
        هدايت كلّ به سمت نقطه مطلوب
          تغيير الگوهاي رفتاري، اخلاقي و فرهنگ جامعه
          نزديك‌تر شدن به توحيد
      ضرورت فقه حكومتي
        انحراف جامعه توسط غربي‌ها
          كلّ متغيّر دانستن جامعه در غرب
          مديريت جامعه بدون اتكاء به آموزه‌هاي اديان الهي در غرب
          تصرّف غرب در جامعه
            به سوي خود كشيدن
        ما متقابلاً بايد در جامعه تصرّف كنيم و به سمت مورد نظر هدايت كنيم
  جلسه هشتم
    رويكردهاي فقه حكومتي
      رويكرد اول
        دو بيان
          استنباط احكام موضوعات اجتماعي
            حكومت مجري احكام
          رويكرد اجتماعي به كليّت فقه
            بررسي هر مسأله فقهي با فرض حكومت
        دو معنا
          كارآمدي عملي فقه در عرصه حيات اجتماعي براي تحقق اسلام، شرط صحّت و حجيّت احكام فقهي
            كارآمدي يكي از ضوابط حجيّت
          ملاحظه نسبت هر موضوع با حكومت، در موضوع‌شناسي احكام
        قابل دفاع بودن هر دو معنا
        وظيفه فقه حكومتي
          حل تزاحمات احكام در مقام اجرا
          پاسخ به مسائل مستحدثه
      رويكرد دوم
        جامع‌تر از رويكرد اول
          توجه به نظام، فراتر از موضوعات كلّي
        ناظر به جامعه بودن نظام احكام
        نظامات اجتماعي؛ مسأله مستحدثه‌اي كه بايد پاسخ داده شود
          نظام سياسي
          نظام اقتصادي
          ...
        منتسب به شهيد صدر ره
      رويكرد سوم
        مبتني بر انديشه حضرت امام ره
        مسأله حكومت؛ اساسي‌تر از نظامات اجتماعي
        حكومت‌داري دين؛ برابري حكومت با كلّ دين
          اصل اسلام حكومت است
          حكومت مأمور تحقق توحيد است
        تقابل حاكميّت دين با حاكميّت مادّي
        مسأله مستحدثه در نظر امام ره
          تماميّت نظام مادّي غرب
          مديريت مادّي حاكم بر جهان
        رسالت اصلي حكومت
          تصرّف در جامعه
          در جهت بسط توحيد
          در مقابل دستگاه مادّي
    مكلّف در فقه حكومتي
      رويكرد اول
        افراد
        احكام ناظر به موضوعات كلّي
        حكومت مجري احكام
        روش مواجهه با موضوعات عيني
          تجزيه نظام به عناوين موجود در فقه
          استنباط احكام عناوين كلّي از فقه
          مثال
            تطبيق نظام مشروطه به وكالت شرعي
            اسلامي كردن قراردادهاي بانكي
      رويكرد سوم
        جامعه در حال تغيير
          كلّ متغيّر در مقياس كلّ نظام
          در شرايط درگيري با نظام مادّي
    ويژگي‌هاي فقه حكومتي در نظريه مختار
      تعريف اجمالي
        احكام نظام ولايت و تولّي اجتماعي
        احكام نظام سرپرستي اجتماعي
      درصدد بيان احكام تصرّفات حاكم اسلامي در قالب ولايت و تولّي
      فقهي كه بتواند تئوري جامع تحقق ولايت حقّه را بيان كند
        همراه با انزوا و انهدام شرك و بت‌پرستي
      فقه؛ تئوري سرپرستي و اداره جامعه
      معيار اصلي ديني بودن جامعه
        حفظ جهت
        ضرورت محاسبه اسلاميت جامعه در موازنه با جبهه كفر
        حفظ پرچم مبارزه
        رشد معنويت و عدالت‌خواهي در منطقه حاكميت كفر
      ابعاد جامعه
        نظام گرايش و اخلاق
          زيباشناسي جامعه
          ميل و نفرت اجتماعي
          تمايلات اجتماعي
          انرژي و سوخت جامعه
          كاركرد اصلي رسانه
            ايجاد بيم و اميد
          سجده
            عميق‌تر از لايه ميل و نفرت
        نظام عقلانيت
          فرآيند تبديل سوخت به حركت
          طراحي‌كننده مسير و ساز و كار حركت اجتماعي
          نيازمندي گرايش‌هاي اجتماعي به نرم‌افزارها و نظام‌هاي ويژه، براي جريان در عرصه عينيّت
        نظام عملكرد اجتماعي
      اسلامي‌شدن جامعه منوط به اسلامي شدن همه ابعاد جامعه
        گام اول
          اخلاق و ميل و نفرت اجتماعي بر محور توحيد
          شكل گرفتن تمايلات اجتماعي حول ولي خدا
          اولين موضوع تصرّف حكومت
            تغيير تولّي و تبرّي اجتماعي
            تغيير حبّ و بغض‌ها
            تغيير خوف و طمع‌ها
            مديريت بيم و اميد اجتماعي
          اصول كافي
            ج3، ص190
              اوثق عري الايمان الحب في الله و البغض في الله و التوالي لاولياءالله و التبري من اعداءالله
        گام دوم
          ديني شدن نظام عقلانيت جامعه
          تحوّل در عقلانيت
            وحياني
            نظري
            تجربي
          ارتقاء تفقه ديني براي جريان تمايلات توحيدي در همه زواياي زندگي بشر
          عدم امكان حركت جامعه متناسب با ظرفيت ايماني خود، در صورت سكولار بودن عقلانيت
            چالش بزرگ فعلي نظام
          عدم امكان تقدّم توليد عقلانيت بر تغيير تمايلات
            رد اشكال بر امام ره
              اشكال
                ابتدا نظام‌سازي كنيد، سپس انقلاب
              جواب
                اين يعني هيچ‌وقت انقلاب نشود
                نمي‌توان پيش از تغيير تمايلات، عقلانيت را تغيير داد
      احكام مورد نياز براي سرپرستي جامعه
        احكام جهت
          مناسك نمي‌دهد
          جهت‌گيري كلّي جامعه را مشخص مي‌كند
          تا تصرّفات در جهت بسط توحيد و ولايت حقّه باشد
          مثال
            الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْهِ
            وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
            وَلَن يجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً
        احكام مقوّمات
          بيان‌كننده عوامل و متغيّرهاي اصلي و شاخصه‌هاي تحقّق‌بخش و سازنده جهت
          استنباط اركان تحقق توحيد از دين
            رشد اركان = رشد توحيد
          مانند
            رشد عدالت
        احكام تناسبات
          ترسيم
            وضعيت موجود
            وضعيت مطلوب
              غير از جهت
              منظور از آن، مطلوب دست‌يافتني است
              مثال
                در افق سي‌ساله مي‌توانيم به فلان نقطه برسيم
            چگونگي انتقال
              معادله تصرّف و تغيير
              برنامه تغيير
              مثال
                قانون اساسي
                سياست‌هاي كلان اداره نظام
                قانون‌هاي برنامه‌اي
          مقايسه وضعيت مطلوب با وضعيت موجود
            بيانگر فاصله‌ها
          مثال امام ره در انقلاب
            حفظ جهت‌گيري‌ها
            ايجاد ساختار كلان
            شكل دادن حقوق اساسي خاص
              تناسبات جهت در شرايط موجود
          سطوح مختلف داشتن فقه تناسبات
            امكان تصرّف حكومت در شرايط مختلف
            ارتقاء حقوق اساسي
            متناسب با ظرفيت و تحمّل اجتماعي
            متناسب با موازنه جهاني
          امكان تغيير قانون اساسي در شرايط خاص
            قانون اساسي؛ قانون شرايط گذار
            متغيّر بودن مانند قوانين عادي و برنامه‌ها
            محدود نبودن ولايت فقيه به چارچوب قانون
              مقيّد به احكام جهت و احكام مقوّمات است
              ولايت قابل واگذاري به آحاد نيست
              اعطاي ولايت به كسي صورت مي‌گيرد كه قدرت سرپرستي دارد
              سرپرستي ولي فقيه مقيّد به شروط مردم نيست
              نظريه نادرست
                خداي متعال حق تصميم‌گيري نسبت به سرنوشت اجتماعي را به خود مردم واگذار كرده
                مردم حق دارند كسي را كه مي‌خواهند وكيل در قانون‌گذاري كنند
                ولي‌فقيه وكيل مردم در اجراست
                مردم مي‌توانند شرط نمايند كه در چارچوب قانون عمل كند
        ضرورت مستند به دين شدن هر سه دسته از احكام
          تعطيل نشدن دانش‌هاي ديگر در عرصه برنامه‌ريزي
          به اين معنا نيست كه همه عقلانيت برنامه‌ريزي بايد فقهي شود
          لايه‌هاي مختلف عقلانيت حضور دارند
            تفقه ديني
            مطالعات نظري و تجربي
            مطالعات اجرايي و ميداني
    ويژگي مبدأ تحوّل بودن امام ره
      جامع علوم حوزوي
        بلكه در قله آن‌ها
      اما اين جامع بودن مبدأ تحوّل نبود
      اعطاي حقيقتي از عالم بالا
        كه مي‌تواند مبدأ تحوّل در معرفت‌هاي ديني واقع گردد
      نمونه كامل آن در انبياء است
        عدم ارتزاق انبياء از جامعه
        مربوط نبودن مناسك اجتماعي اسلام به جزيرةالعرب
        اعطاي ظرفيت ايجاد تحوّل در جامعه از عالم بالا
      بازگشت تكامل در فقه به تولّي
        اصل بودن ايمان در علم
        شدّت تولّي؛ مبدأ شدّت تفقه
          ايجاد چرخه؛ شدت تفقه > شدت تولّي > شدّت تفقه
          شدّت تولّي؛ عامل اصلي چرخه
          عدم امكان ارتقاء تفقه ديني در صورت عدم افزايش تولّي به دين
  جلسه نهم
    مباني رويكرد اول
      رويكرد
        تفسير فقه حكومتي به فقه احكام موضوعات
      حكم‌محور بودن فقه
        امتثال احكام موضوعيت دارد
          سلسله احكام دانستن دين
          احكام داراي ملاك
          تشريع احكام براي دستيابي انسان به مصالح ملاكات
          واقف بودن خداوند به ملاكات احكام
        دو روش هدايت مكلفين به سوي ملاكات
          إخبار از ملاك افعال
            احكام ارشادي
            بيان مصلحت يا مفسده فعل
          ايجاد داعي براي تحصيل ملاك
            ايجاد بعث و زجر
            جعل احكام مولوي
              احكامي كه از مقام مولويت مولا ناشي مي‌شود
              به دلالت التزامي ارشادي هم هست
        مراحل تحقق فقه
          آغاز حكم از ملاك
          صدور اوامر و نواهي براي تحصيل ملاك
          اعمال مولويت صرفاً طريقيّت دارد
          موضوعيّت پيدا كردن اعمال مولويّت
          اعمال مولويّت تمام دامنه استنباط را مي‌گيرد
          سعي در استنباط براي رسيدن به معذّر و منجّز
          رسيدن به فقه تأمين از عقوبت
      تأثير ارتكاز جوامع برده‌داري بر فقه
        استوار بودن ادبيات فقها بر محور روابط موالي و عبيد
          مالك عبد دانستن خود در نظر مولا
          حق فرماندهي مولا نسبت به عبد
        تصويرسازي رابطه عبد و مولا در علم اصول در نسبت بين ما و خداي متعال
        مثال
          تجّري
            عبد به صرف نيّت مخالفت با مولا از زيّ عبوديت خارج مي‌شود و مستحق عقوبت است
          ظهور امر در وجوب
            قدما
              استعمال ماده يا صيغه امر توسط مولا دلالت بر وجوب دارد
            متأخرين
              صرفاً افاده بعث و تحريك از ناحيه مولا مي‌كند
              اگر مولا ترخيص نداده باشد، اعمال مولويت وي را بايد امتثال كرد
              پس دلالت و ظهور در وجوب دارد، مگر پس از ترخيص
              به واسطه حكم عقل، از نسبت مولا و عبد، به وجوب پي مي‌بريم
              پشتوانه عقلايي
          حق‌الطاعه
            نظريه شهيد صدر ره در مقابل قاعده «قبح عقاب بلابيان» اصوليون
            قائل به تفاوت رابطه عبد و مولاي عرفي با عبد و مولاي حقيقي
              مولاي حقيقي مالك حقيقي است
            صرف احتمال در اعمال مولويت مولا كافيست براي وجوب
              لزوم احتياط
              حق مولويت به صرف احتمال ثابت است
        با توجه به مثال‌ها روشن است كه فرهنگ عقلايي بر قواعد اصولي و فقهي حاكم بوده است
      محوريّت ارتكاز معارف ديني
        تأثيرپذيرفتن فقها از معارف وحياني بيش از ارتكازات عرفي
          تلاوت قرآن
          روايات
          ادعيه
            دعاي ابوحمزه
            مناجات خمس عشر
            ...
        منفعل از فرهنگ پيراموني نبودن فقها
          فقط در سطحي از ارتكازات اجتماعي بهره برده‌اند
          وگرنه بايد گفت فقها از تحولات اجتماعي منفعل بوده‌اند
          انفعال از تحولات اجتماعي به معناي عرفي‌شدن دين است
        فرهنگ ارتباط فقها با خداي متعال از بستر فرهنگي روابط اجتماعي عبور نكرده است
    نقد مباني رويكرد اول
      منافات داشتن ذاتي بودن ملاكات با توحيد
        بحث كلامي
          تحليل حكم در فلسفه فقه
        فرض ملاكاتي غير مرتبط با خداي متعال در عالم
          مستقل شدن ملاكات از توحيد
          بازگشت ملاك احكام به مصالح و مفاسد ذاتي
          گويا خداوند چون به آن ملاكات مستقله علم داشته، اعمال مولويّت نموده
          اعمال مولويت: توجه دادن شارع به مكلفين براي عدم غفلت از ملاكات ذاتي
          اشتباه بودن اين فرض
            مكلفين بايد به ملاكات متعدد خضوع و خشوع كنند
            خداوند هم مرشد به آن ملاك‌هاست
        ضرورت بازگشت ملاكات به توحيد
          ملاك مستقل نداشتن احكام از توحيد
          همه ملاكات احكام، ملاك تبعيت و بندگي خداي متعال هستند
          ملاكات احكام: تناسبات الوهيت خداوند متعال
      شرك بودن نظريه حُسن و قبح ذاتي افعال
        جريان شرك در علم اخلاق به دليل ذاتي دانستن حُسن و قبح افعال
          بنياد اخلاق بر بت‌پرستي
        منجر به تعدّد آلهه
          مستقل دانستن ذات اشياء از خداي متعال و مشيّت او
        مثال
          عدل ذاتاً حسن است
            چه خداي متعال باشد و چه نباشد
            چه اراده حضرت تعلّق به آن گرفته باشد و چه نگرفته باشد
            در هر صورت ملزم هستيم به اين حُسن ذاتي
            خدايي به نام عدل ساخته‌ايم
              بايد آن را پرستش كنيم
              و حريم آن را حفظ كنيم
          امانت‌داري
          صدق
        توحيد
          يك خدا بيشتر نداريم
            صرفاً بايد اقتضاي الوهيت او را مراعات كنيم
            مراقب باشيم از دايره الوهيت او بيرون نرويم
          اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض
            در نبود خدا همه جا ظلمات است
            در ظلمات همه چيز با هم برابر است
    اصلاح مبناي رويكرد اول
      تعريف ملاكات در محيط ولايت
        ولايت اولياي حق؛ طريق جريان الوهيت
          اِنَّما حَرَّمَ رَبَّيَ الفواحِشَ ما ظَهَرَ مِنها و ما بَطَنَ وَالاِثمَ و البَغيَ بِغَيرِالحقِّ
            دلالت روايات بر ولايت اهل بيت ع بودن باطن قرآن
            ظاهر
              مناسبات عبوديّت
            باطن
              مناسبات خلافت
          بنا عُبد الله... لولا نا ما عُبد الله
            الوهيت با وساطت ولايت در عالم جريان پيدا مي‌كند
          فبهم ملأتَ سمائك و ارضك حتي ظهر أن لا اله الا انت
          ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيم
            نعيم در روايات به ولايت اهل بيت ع تفسير شده
        ما يك تكليف بيشتر نداريم
          تولي به ولايت ائمه الهي
        حقيقت احكام و شريعت
          در مقام اول
            مناسبات الوهيت
          در رتبه بعد
            مناسبات ولايت ولي‌الله و خليفه الهي
        ملاكي وراي آن نداريم
          همه احكام
            مناسبات ولايت
          همه اخلاق
            مناسبات ولايت
      استنباط مناسك سير تا مقام رضوان
        مبتني بر مدارج قرب الهي
        محدود نشدن فقه در حدّ تأمين از عقاب
          پرداختن فقه موجود به مستحبات به صورت استطرادي
        مشابه آن در
          اخلاق
          عرفان عملي
          به صورت غيرمقنّن
        تفاوت در حدّ اوليه
          فقه
            مولايي هست
            فرمان داده
            بايد اطاعت كنيم
            تا مستحق عقوبت نشويم
          اخلاق
            ملكات حميده و رذيله را بشناسيم
            متخلّق به ملكات حميده شويم
            دستورات دين را درباره آن به دست آوريم
          عرفان
            همه اين‌ها مقدمه رسيدن به وادي توحيد است
            تخلّق به همه اخلاق حميده قدم اول است
            امتثال احكام فقهي تمسّك به ظاهر دين است
              كافي نيست
              نبايد فقه را در واجب و حرام خلاصه كرد
          درصدد قضاوت و داوري نسبت به رويكردها نيستيم
      انحصار حُسن و قبح ذاتي در بندگي
        حسن ذاتي
          بندگي خدا
        قبح ذاتي
          خروج از بندگي خدا
        هيچ حسن و قبح ديگري در عرض آن وجود ندارد
          عقل به حُسن مناسبات بندگي حكم مي‌دهد
          عقل حجّت باطني است
            راه بندگي را نشان مي‌دهد
          العدل حسن يا الظلم قبيح چيزي را در عرض توحيد اثبات نمي‌كند
        ضرورت بازگشت همه ملاكات به خداوند
          در نظر نگرفتن هيچ ملاكي بيرون از توحيد در فقه
    مبناي رويكرد سوم
      رويكرد
        فقه سرپرستي
      اصالت حكومت
        به جاي اصالت حكم
        حكومت؛ موجب كمال و قرب انسان
        كتاب البيع
          ج2، ص633
            الإسلام‏ هو الحكومة بشؤونها، و الأحكام قوانين الإسلام، و هي شأن من شؤونها، بل الأحكام مطلوبات بالعرض، و أُمور آليّة لإجرائها و بسط العدالة
      اصل بودن ولايت امام
        در سير به سمت توحيد
        محور همه اهداف شريعت
        نه اصل بودن حكم امام
          خود امام اصل است نه حكم او
          ولايت امام اصل است نه احكامش
        امام معصوم تابع الوهيت خداوند است
          امام محالّ مشيّت الله است
          ولايت او ولايت الله است
          ولايت الله نسبت به حكم اصل است
            ولايت معصوم هم نسبت به حكم اصل است
      تعريف شدن تمام ملاكات احكام به تبع ولايت امام
        امام انسان را به خدا مي‌رساند
        احكام به تبع ولايت اعتبار پيدا مي‌كند
        احكام، مناسك تولّي به امام است
      مؤيّدات
        فلا وَ رَبِّكَ لا يومِنُونَ حَتّي يحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَينَهُمْ ثُمَّ لا يجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَيتَ وَ يسَلِّمُوا تَسْلِيماً
        وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَليلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبيتا
        وَ إِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظيماً
          اجر و پاداشت براي تبعيّت است
        وَ لَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقيماً
          صراط مستقيم همان ولايت امام است
        وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقاً
          انبياء و شهدا و صديقين اطاعت خدا و رسول مي‌كرده‌اند
          خود خدا و رسول موضوعيّت داشته است براي آن‌ها
        خير در تبعيت از فرمان است
  جلسه دهم
    ضرورت بحث از مباني فقه حكومتي
      عدم امكان طراحي فقه گسترده‌تر در چارچوبه مباني موجود
      ضرورت بسط در مباني فقه
      ضرورت به تفاهم رسيدن مباني جديد
        اجماع نخبگاني
    دسته‌بندي مباني فقه حكومتي
      شيوه دسته‌بندي
        امكان ارائه طبقه‌بندي‌هاي مختلف
        استفاده از روش استقرايي در طبقه‌بندي
          دسته‌بندي رايج در علوم
          عدم دخالت طبقه‌بندي، در محتواي علم
          مثال
            بحث كردن از استصحاب در ابتدا يا انتهاي اصول عمليه تأثيري در آن ندارد
        رويكرد رايج در گزينش طبقه‌بندي
          دسته‌بندي مؤثرتر در شيوه تعليم
          روشي كه فهم آن آسان‌تر باشد
      دسته اول
        مباني فلسفه فقهي
        دانش
          فلسفه فقه
      دسته دوم
        مباني كلامي
        مثال
          آيا دين مربوط به حوزه خصوصي انسان‌هاست يا ناظر به حوزه اجتماعي هم هست؟
          بحث‌هاي مربوط به گستره دين
            عدم ورود به فقه حكومتي در صورت تقليل دين به حوزه خصوصي
      دسته سوم
        مباني جامعه‌شناختي
        دليل
          موضوعات مبتلي‌به فقه حكومتي موضوعات اجتماعي هستند
          نيازمند به پيش‌نيازهاي علوم اجتماعي
        مثال
          آيا حقيقتي به نام جامعه داريم؟
      دسته چهارم
        مباني معرفت‌شناسي
        دليل
          بحث حجيّت از فروع بحث فهم است
      دسته پنجم
        مباني فلسفه اصولي
        دانش
          فلسفه علم اصول
        مثال
          آيا ظرفيت علم اصول كنوني براي استنباط فقه حكومتي كافي‌ست؟
          اگر بحث حجيّت يقين توسعه نيافته به نظام يقين اجتماعي نرسد، استنباط فقه حكومتي ناممكن است
    انواع فلسفه‌هاي مضاف
      فلسفه‌هاي مضاف به موضوعات
        مثل
          فلسفه نفس
          فلسفه ذهن
      فلسفه‌هاي مضاف به دانش‌ها
        مثل
          فلسفه رياضي
          فلسفه اصول
        بررسي مسائل آن دانش
        با نگاه فرانگرانه
        بررسي و تحليل مسائل كلان
        عهده‌دار ايجاد ارتباط منطقي و مفهومي بين دانش‌ها
          دانش‌هاي فرادستي
          دانش‌هاي پايين‌دستي
          رابط فلسفه اعلي با ساير دانش‌ها
          كاربردي نشدن فلسفه اعلي در فقدان فلسفه‌هاي مضاف
        نزديك‌ترين لايه‌هاي مبنايي هر علم در فلسفه آن علم بحث مي‌شود
        تفاوت اصطلاح فلسفه مضاف با فلسفه اعلي
          مشترك لفظي
            فلسفه اعلي
              علمي كه از احوال كلّي موجود بماهو موجود با روش استدلالي بحث مي‌كند
            فلسفه مضاف
              دانش فرانگرانه‌اي نسبت به علم مورد نظر كه مباحل كلان آن را مورد بحث و بررسي قرار مي‌دهد و پيش‌نيازهاي آن را تأمين مي‌كند
          منظور از فلسفه مضاف، فلسفه‌اي كه زيرمجموعه فلسفه مطلق باشد نيست
          فلسفه مطلق با شيوه عقلي مستقل از تعبّد به وحي شكل گرفته است
          ضرورت حضور تعبّد به وحي در فلسفه‌هاي مضاف
    فلسفه فقه
      دانشي نوپا
        عدم وجود به صورت مدوّن و منقّح
        يكي دو دهه اخير
      عدم بررسي مسائل علم فلسفه فقه تا كنون
        فقط از فلسفه فلسفه فقه بحث شده
          فلسفه فقه چگونه علمي‌ست؟
          دامنه‌اش تا كجاست؟
          روش، موضوع و هدف آن كدام است؟
          به چه مسائلي بايد پرداخته شود؟
          روش تحقيق ان چيست؟
          چه ضرورتي دارد؟
          نسبت آن با اصول و كلام و فقه چيست؟
          پيشينه دارد يا خير؟
        نگاه درجه دو به فلسفه فقه بوده است
          به عنوان يك دانش بررسي شده است
      رويكردها
        تحليلي و توصيفي
          فلسفه فقه موجود
          تحليل كلّي از علم فقه موجود
            توصيف آن از جهات متعدّد
              پيشينه فقه؟
              تأثير شرايط اجتماعي؟
              ادوار فقه؟
          موضوع و منبع آن همين علم فقه موجود است
        توصيه‌اي و تجويزي
          فلسفه فقه مطلوب
          اعم از فلسفه فقه موجود
          سخن گفتن از فقه مطلوب
            دانشي كه در آينده بايد توليد شود
          جنبه تجويزي دارد
            توصيه‌هايي براي توسعه دامنه فقه
        مفيد بودن هر دو رويكرد
          كمك كردن رويكرد توصيفي به رويكرد تجويزي
          از تحليل مراحل تكامل فقه در گذشته قاعدتاً مي‌توان به توصيه‌هايي براي فقه مطلوب رسيد
      واسطه مباني كلامي و فقهي
        بيانگر چگونگي جاري شدن مسائل علم كلام در علم فقه
        مثال
          نسبت معاد با دانش‌هاي مختلف فقهي
          به دست آوردن فقه مبتني بر الگوي اعتقادي پيشرفت و عدالت
          كلام: خداي متعال حكيم است
            فلسفه فقه: گزاره‌هاي فقهي ناظر به غايت حكيمانه هستند
            فلسفه فقه: تشريع لغو نيست و مبتني بر حكمت است
        تفاوت مباني كلامي فقه با علم كلام محض
          مباني و مفاهيم سطوحي دارند
          در لايه‌هايي تنزّل پيدا مي‌كنند
          مباني كلامي بايد فرآوري شوند تا به فقه نزديك شوند
      توجه به عدم ورود ساير مباني فقهي در فلسفه فقه
        فلسفه فقه
          علم اصول نيست
          علم فقه نيست
          علم فلسفه اصول نيست
          علم كلام نيست
          علم جامعه‌شناسي نيست
        همه مباني مرتبط با فقه نبايد در فلسفه فقه بحث شود
      نياز به قاعده براي توليد دانش
        بررسي لايه‌هاي دانش مورد نياز بر اساس منطق
        از بالاترين مباني اعتقادي
        تا حكم عمل اجتماعي
      نزديك‌ترين مباني به فقه
        همه مباني ديگر فقهي، مانند: كلامي، جامعه‌شناسي و... از بستر فلسفه فقه مي‌گذرند
        نسبت مباني عام با فقه
      حكمت فقه به جاي فلسفه فقه
        مبتني نبودن فلسفه مطلق بر تعبّد به وحي
        جايگزين شدن حكمت با فلسفه در وضعيت مطلوب
        توليد حكمت با عقل متعبّد به وحي با شيوه خاصّ
        فلسفه‌هاي مضاف؛ حكمت‌هاي مضاف به علوم
        ويژگي‌هاي حكمت فقه
          تعبّد به وحي
          داراي انسجام و هماهنگي عقلي و قاعده‌مندي
          نشان دادن كارآمدي نسبت به دانش پايين‌دستي
            كارآمدي فلسفه فقه در فقه
            لازم نيست كارآمدي مستقيم در حوزه عمل داشته باشد
        توسعه گستره منطق فلسفه
          داخل شدن منطق استناد در منطق فلسفه
          حضور سه اصل در منطق فلسفه
            استناد
            اكتشاف
            كارآمدي
          حضور سه اصل فوق در منطق علوم و در فلسفه
  جلسه يازدهم
    فلسفه فقه
      نگاه بيروني به موضوع شامل علم فقه
      موضوع فلسفه فقه
        تعريف فقه
        پيشينه فقه
        دامنه فقه
          نيازمند مباني بيان‌كننده سه عنصرِ
            دامنه فعل
            متعلق حكم
            دامنه موضوع افعال
        تحليل موضوع اصلي علم فقه
          بررسي فرمان الهي
        ابعاد و اضلاع موضوع فقه
    مباني جامعه‌شناختي فقه
      نواحي اثرگذاري بر حوزه فقه
        تحليل مكلف
          فرد
          نهادهاي اجتماعي
          جامعه
        تحليل فعل و متعلّق تكليف
          فعل فرد
          فعل حكومت
          فعل سازمان
          فعل جامعه
      نياز به مباني فلسفه تاريخي
      فرهنگ رايج در فقه
        متعلّق حكم
          فعل فرد
        موضوعات احكام
          فعل فرد
        ضرورت تغيير فرهنگ مذكور
          پذيرش جامعه و نهادهاي آن به عنوان متعلّق و موضوع
      تأثيرگذاري بيشتر مباني علوم اجتماعي نسبت به مباني انسان‌شناختي در فقه
        زيرا بيشتر موضوعات فقه حكومتي موضوعات اجتماعي‌ست
        مكلّف فقه حكومتي نوعاً جامعه و سازمان است
    مباني معرفت‌شناختي فقه
      تحليل چيستي فهم و معرفت از نو
        انعكاس نتايج اين بحث در فقه
      مثال
        فهم
          تحليل فهم مربوط به بحث معرفت‌شناختي است
          تبعيّت حجيّت فهم از تحليل ما از فهم
          روش به حجيّت رسيدن فهم ما از احكام
          عبور احكام مورد استناد به شارع از بستر فهم
        يقين
          با تغيير تعريف يقين و علم بحث حجيّت دستخوش دگرگوني مي‌شود
          تحليل از حجيّت يقين تابعي از معرفت‌شناسي است
          نتيجه اين بحث معرفت‌شناختي در علم اصول قاعده‌مند مي‌شود
    مباني كلّي علم كلام
      بحث حكمت الهي
      تأثيرگذاري شديد در فقه
      مثال
        توحيد
        اسماء و صفات الهي
        تقرير از دين
          خلاصه كردن دين در شريعت
            خلاصه شدن فقه در فقه شريعت
          جريان الوهيت بودن دين
            اجتماعي شدن دين
            از اركان جريان دين شدن جامعه
            تحليل از ولايت اجتماعي در فقه
            احكام فقه؛ مناسك جريان ولايت و الوهيت
    نزديك‌ترين علوم پيراموني فقه
      فلسفه فقه
        تحليل موضوع محوري فقه
          فرمان الهي
          اضلاع اين فرمان
            حكم
            فعل
              متعلّق حكم
            موضوع
              موضوع متعلّق حكم
      فلسفه اصول
        تحليل مسأله اصلي علم اصول
          حجيّت
    مبتني نمودن مباني فقه حكومتي بر تعبّد
      عدم از استفاده از روش فلسفي
        حاكم نكردن فلسفه به عنوان دانش اعلي بر فقه
        عدم استفاده از روش عقلي محض
      عدم استفاده از روش‌هاي خاصّ غيرمتعبّد علوم
        مانند
          روش خاصّ متداول در فلسفه علوم اجتماعي
        سكولار بودن دانش‌هاي فرادستي حاكم بر علوم انساني و اجتماعي
      ضرورت مستند شدن مباني مورد استفاده در فقه به دين
      عدم انحصار ضرورت تعبّد به فقه
        ضرورت مبتني بودن روش‌هاي علمي بر تعبّد در تمامي علوم
        عدم امكان اسلامي شدن علوم انساني از مسير حاكميّت فلسفه أعلي
        نياز به اسلامي شدن مباني مدل‌سازي اجتماعي
        عدم كفايت مبتني شدن علوم به فلسفه‌هاي مضاف متكي به فلسفه أعلي
          نزديك شدن به علم ديني
          اسلامي نشدن علوم
          پديد آمدن تمدن مسلمانان
          عدم دستيابي به تمدن انبياء
          ضرورت مستند به اسلام شدن تمدن
          نه مستند شدن به فلسفه
      جايگاه عقل در روش مبتني بر تعبّد
        توليد مفاهيم بالادستي
          فلسفه أعلي
        توليد مباني زيردستي فلسفه
          مانند
            مباني جامعه‌شناسي
        حضور عقل در
          روش
          مفاهيم عام
          فرآوري اين مفاهيم عام
        سهم داشتن تعبّد به وحي در كنار عقل
          ملاحظه نسبت بين عقل و وحي
        پيدايش فلسفه سكولار
          عدم حضور تعبّد در
            توليد فلسفه
            توليد فلسفه مضاف
            توليد روش
        پيدايش فلسفه التقاطي
          عدم حضور تعبّد در روش
          انحصار حضور تعبّد در مواد
          التقاطي بودن فلسفه اسلامي
            حكمت متعاليه
            مطلوب و كافي نبودن
      جايگزيني حكمت ديني با فلسفه
        دانش بالادستي همه علوم
        حلّ‌ و فصل مسائل كلان فلسفه
        با نگاه قاعده‌مند و مستند به وحي
    انضمامي بودن مباني فقه حكومتي
      مباني علوم اجتماعي
      علم كلام
      تأليفي نبودن مباني فقه
        عدم توليد تعدادي علم تأليف شده به علم فقه
        ريشه تأليف در علوم
          نتيجه طبقه‌بندي حيثيتي
          طبقه‌بندي قديم براي علم
            حكمت نظري
              فلسفه أعلي
                موجود بما هو موجود
                روش برهاني
                مواد بديهيات
              طبيعيات
                موجود بما هو جسم طبيعي
                اضافه شدن روش تجربي
                عدم انحصار مواد در بديهيات
              رياضيات
                موجود بما هو جسم تعليمي
            حكمت عملي
            مستقل ديدن موضوعات از يكديگر
              هر موضوع يك حيثيت مستقل از موجود است
              تفاوت روش و مواد در حيثيات مختلف
              جاري نشدن بحث‌هاي از حيثيات در يكديگر
          عدم ورود محصول يك علم در علم ديگر
            در صورت مستقل ديدن موضوعات
            دست‌آورد جدّي نداشتن فلسفه براي علوم ديگر
            بي‌معنا شدن فلسفه‌هاي مضاف
          استناد به نظر شهيد مطهري ره
            عدم منافات دانش‌هاي تجربي غرب با بازگشت روابط علّي به خداي متعال در فلسفه أعلي
            دو حيثيت داشتن موضوعات
              حيثيت تجربي
                كشف شده توسط علوم مدرن
              حيثيت فلسفي
                موضوع بحث فلسفه
              بي‌ربط بودن اين دو حوزه به يكديگر
            نتيجه
              وقتي فرآيند فعل و انفعالات مادي را تحليل مي‌كنيم، فرقي نمي‌كند خدا باشد يا نباشد
              هر حرفي كه در فلسفه بزنيم تأثيري در فيزيك و شيمي و زيست ندارد
              هيچگاه علوم فرادستي دخالتي در علم پاييني ندارند
                خاصيت علوم فرادستي تنها زينت‌المجالس است
      توليد مباني به صورت انضمامي
        وارد شدن مباني در علم فقه
        حلقه‌هاي يك زنجيره بودن علوم فرادستي و پايين‌دستي
        مثال
          تفاوت علم فيزيك
            ورود با مفروضات ايماني
            ورود با مفروضات غيرايماني
          دستيابي به دو فتواي مختلف در صورت اختلاف دو فقيه در علم كلام
      مثال‌هايي از مباني مؤثر در فقه
        حكيم بودن خداي متعال
        عدم تحريف قرآن
        عصمت اهل بيت ع
        تأثير
          عدم پذيرش خطاي معصوم ع در صورت عدم امكان جمع روايات
          قرار دادن روايات نبي اكرم ص در كنار روايات حضرت بقيةالله عج
          عدم پذيرش تكامل در علم ائمه ع
            يكي بودن حرف اولين معصوم با آخرين معصوم ع
          عدم بازگرداندن مطلق و مقيّد به تهافت در كلام امام ع
      سرازير شدن در فلسفه اصول
        سرازير شدن در علم اصول
          سرازير شدن در علم فقه
  جلسه دوازدهم
    چند ويژگي مباني فقه
      داراي سطوح و لايه‌هاي مختلف
      ضرورت فرآوري آن‌ها به صورت منظومه مفاهيم
      عدم ضميمه مباني به علم فقه به صورت مفاهيم مستقل
      از منظر توجه فقها
        مفاهيم خودآگاه
          فقيهان به آن مباني توجه داشته‌اند
        مفاهيم ناخودآگاه
          بايد آن‌ها را استنتاج كرد
          مورد بحث قرار داد
          نتيجه آن در فقه استفاده شود
    فلسفه علم فقه
      اولين لايه مباني علم فقه
      علم پسيني ناظر به علم فقه
      در بر گيرنده‌ي
        فقه موجود
          توصيف و تحليل فقه موجود
          بررسي دارايي‌ها و كاستي‌هاي فقه موجود
        فقه مطلوب
          توصيه و تجويز درباره فقه مطلوب
          ارائه پيشنهاد نسبت به تكامل فقه
      موضوع محوري فلسفه فقه
        تحليل خطاب و يا فرمان شارع
        موضوع علم فقه
          فرمان شارع
            يك امر سه بُعدي
              فعل
              موضوع
              حكم
          تعيين مصاديق آن
        اضلاع فرمان شارع
          ناظر به فعل مكلّف
          داراي موضوع
          بيان نسبت فعل و موضوع
            حكم
          مثال
            شرب خمر
              فعل
            خمر
              موضوع
            حرمت
              حكم
      تقسيمات علم فقه موجود
        بيشتر از ناحيه موضوع
        مبتني بر منطق صوري
          تقسيم ثنايي
          تقسيم استقرايي
        تقسيم رايج - شرايع
          عبادات
          عقود
          ايقاعات
          احكام
        تقسيم شهيد صدر ره
          عبادات
          اموال
          سلوك خاصّ
            نكاح
            طلاق
            اطعمه
          سلوك عامّ
            رفتارهاي حكومتي
            مانند
              شهادات
              قضا
        ضرورت دقت در تقسيمات جديد فقه
          اقسام خطاب
            تكليفي
            توصيفي
            ارزشي
          سطح خطابات
            عرفي و عمومي
              فقه خُرد
              فقه موضوعات
            تخصصي
              فقه كلان
              فقه نظامات
            تكاملي
              فقه توسعه
              فقه سرپرستي تكامل اجتماعي
      ظرفيت كنوني فقه
        صرفاً ناظر به خطابات تكليفي
          آيا اعمال ولايت شارع تنها از طريق خطابات تكليفي‌ست؟
        توجه بيشتر به موضوعات
          بررسي ساير ابعاد از دريچه موضوعات
        بحث از افعال آحاد مكلّفين
        وجود موضوع در خارج
          تأخر فعل از موضوع
        خلأها
          نپرداختن به احكام ارزشي و توصيفي
          نپرداختن به سطح نظامات و سرپرستي
          ملاحظه موضوعات به صورت منفصل از يكديگر
          تحقق عنوان كلّي در ضمن يك فرد
          عدم تكليف به ايجاد موضوع
            مثال
              نظام پولي وجود دارد
              نسبت به آن افعالي داريم
              شارع حكم به جواز يا عدم جواز مي‌دهد
              حكم شرع دستور به فعلي براي تغيير شرايط اجتماعي و ايجاد موضوع جديد نيست
        قابل تكميل بودن ظرفيت كنوني
          رشد همين دستگاه فقاهت
        تلاش براي تكميل آن بر مبناي فقه جواهري
        اركان شيوه صاحب جواهر
          تفاهم
          قاعده‌مندي
          تعبّد به وحي
      گستره و شأن خطاب شارع
        ساحت‌هاي وجودي انسان
          تمايلات و تعلقات
            نظام نياز
          سازوكارها، راه‌حل‌ها و مجاري رسيدن به تمايلات
            محاسبات نظري
            نظام انديشه
          رفتارهاي مبتني بر سازوكارها
            عمل عيني
            نظام رفتار
        حوزه‌هاي جامعه
          متناظر با ساحت‌هاي وجودي انسان
          نيازمندي‌هاي اجتماعي
            تمايلات اجتماعي
            تبلور در قالب ارزش‌ها و آرمان‌ها
          دانش‌هاي اجتماعي
            طراحي ساختارها
            مثال
              ايجاد يك وزارت‌خانه
          رفتار اجتماعي
        ضرورت مديريت هر سه حوزه وجودي انسان
          علم اخلاق و عرفان نظري
            ناظر به ارزش‌ها
            كنترل تمايلات و گرايشات
            اشكال
              نيازهاي تكويني انسان جبري‌ست
              از حوزه اختيار خارج است و قابل مديريت نيست
              تنها بايد به مديريت رفتار بسنده كرد
            جواب
              فقه بايد كنترل احساسات و افكار را نيز برعهده بگيرد
          علم منطق
            حوزه انديشه و تفكر
          علم كلام
            حوزه اعتقادات
          سرپرستي همه ابعاد انسان؛ شأن خطاب شارع
            قوه روح
            قوه عقل
            قوه حسّ
          به دنبال داشتن عقاب و ثواب در صورت توسعه خطابات شارع
          مؤيدات
            ناظر به حوزه اخلاقي و تربيتي بودن حجم انبوهي از خطابات شارع
              أَيهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكمْ
                شامل شدن دستورات اخلاقي
              فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيهَا
                موضوعيت داشتن حوزه اخلاق
              وَ الَّذينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ
                متعلّق تكليف بودن حبّ و بغض
              أَوْثَقُ‏ عُرَي الْإِيمَانِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ وَ تَوَالِي‏ أَوْلِياءِ اللَّهِ وَ التَّبَرِّي مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ
                دستور به دوست داشتن دوستان خدا
                دستور به دشمن داشتن دشمنان خدا
                اختياري است و در دايره تكليف قرار دارد
            ارادي بودن حوزه اخلاق و تهذيب
              متعلّق تكليف بودن آن
          سه حوزه فعل
            فعل روحي
            فعل ذهني
            فعل خارجي
            هر سه فعل متعلّق خطابات شارع است
          تعطيل نشدن عقل در صورت مديريت افعال ذهني
            مثال
              مديريت تحقيقات در غرب
              وجود دستورالعمل‌هاي تحقيقات
              منجر نشدن به جبر
              مديريت تحقيقات؛ دليل رشد سريع دانش در غرب
        ضرورت دستيابي به روش تحقيق ديني
          گرايش به ماده؛ زمينه‌ساز منطق مادّي
          رشد منطق در صورت رشد ايمان
          نياز به مبناي محاسبه كامل‌تر؛ براي ارضاء نياز رشد يافته اجتماعي
          رشد ايمان اجتماعي جامعه شيعي بعد از انقلاب
            نيازمند رشد منطق و محاسبه
          اخذ شدن كيفيت محاسبه و تفكر از دين
      خطابات شارع؛ درصدد تكامل و ارتقاء موضوعات
        عدم انحصار خطاب شارع بر روي موضوعات موجود
        ضرورت لحاظ تكامل موضوعات
        شأن شارع؛ مديريت و سرپرستي تكامل
          تكامل احوال
          تكامل افكار
          تكامل رفتار
        عدم فرض موضوع ثابت از سوي شارع
          قصد شارع بر اعمال مولويت در رشد موضوع
        مثال
          روش تربيتي اساتيد عرفان
            ارتقاء فرد از سطحي به سطح ديگر
            پديد آمدن نظام موضوعات جديد براي فرد
        ناظر به ارتقاء و تكامل جامعه بودن فقه
          برنامه ارتقاء مقياس اجتماعي
          ناظر به سطح تكامل و سرپرستي بودن خطابات شارع
        شأن شارع؛ سرپرستي تكامل اختيار انسان
          اختيار فردي
          اختيار اجتماعي
          اختيار تاريخي
          در حوزه‌هاي
            روح
            ذهن
            رفتار
  جلسه سيزدهم
    فلسفه فقه
      توسعه موضوع علم فقه
        عدم انحصار افعال به فرد
        اعم از فرد و جامعه بودن موضوع مورد بحث در فقه
        ابعاد جامعه
          نظام روحي
          نظام محاسبات و سنجش
          رفتار عيني
        ضرورت قاعده‌مندسازي احكام رفتار تاريخي انسان
      استفاده از گزاره‌هاي توصيفي و ارزشي
        براي استخراج احكام كلّ متغيّر
        جامعه به مثابه يك كلّ متغيّر
        مجموعه اوصاف روحي انسان به مثابه يك كلّ متغيّر
        ذكر شدن اوصاف وضعيت مطلوب در كلام شارع
        توصيف؛ مقدمه استنباط تكليف
        استخراج تكليف از نسبت ميان توصيف و ارزش
        محدود نشدن منابع فقه به گزاره‌هاي انشائي و تكليفي
        علم اصول متكفّل بيان روش استنباط تكليف از نسبت ميان توصيف و ارزش
      نياز به تحليل «حكومت» در تنقيح مباني فقه حكومتي
        حكومت چيست؟
        نظر اول
          يك ساختار اعتباري
          مبتني بر قرارداد اجتماعي
          مأموريت كلان
            ايجاد نظم
            ايجاد امنيت اجتماعي
            جلوگيري از هرج و مرج
          طراحي قوانين متناسب با مأموريت
          مسئول اجراي قوانين
        نظر دوم
          فراتر از ساختارهاي اجتماعي
          جريان ولايت و سرپرستي
          بستر جريان اراده‌ها
          جاري شدن اراده‌هاي اجتماعي در حيات جامعه
          تابعي از ولايت تكويني ائمه معصومين ع
      پيوستگي نظام ولايت اجتماعي به ولايت معصومين ع
        اختيار انسان منشأ پيدايش دو ولايت
          عدم جبر انسان به پذيرش الوهيت
          ولايت الهي
            اللَّهُ وَلِي الَّذينَ آمَنُوا يخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَي النُّورِ
          ولايت طاغوت
            وَ الَّذينَ كفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَي الظُّلُمات
        جاري شدن ولايت خداوند از طريق ولايت اولياي معصوم ع در عالم
          داراي ولايت تكويني بودن حضرات معصومين ع
          مظهر اسماء الهي بودن معصومين ع
          جريان اسماء حسناي خداي متعال در عالم از طريق معصومين ع
          اداره عالم از طريق جريان اسماء حسني
        تكامل ساير موجودات عالم به نسبت تولّي به معصومين ع
        نظام ولايت اجتماعي؛ امتداد ولايت تكويني معصومين ع
          هماهنگ شدن اراده‌ها در مقياس جامعه
          ايجاد انسجام در افراد جامعه
            روحي
            ذهني
            رفتاري
          سرپرستي جامعه توسط معصوم ع به واسطه نظام ولايت اجتماعي
          اعتباري نبودن حكومت در نظر امام ره
            بُنِي الْإِسْلَامُ عَلَي خَمْسٍ ... لمْ ينَادَ بِشَي ءٍ كمَا نُودِي بِالْوَلَايةِ
            طبق نظر امام ره ولايت در روايت مذكور به معناي حكومت است
            حكومت را امتداد مقام ولايت امام ع مي‌دانند
        ولايت؛ موجب قرب و تكامل
          تبعيت احكام از ولايت
          عدم ايجاب قرب و تكامل از طريق
            احكام
            ملاكات
          احكام؛ مناسك تولّي به ولايت نبي اكرم ص و تحقق ولايت ايشان
          نَحْنُ الصَّلَاةُ فِي كتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ الزَّكاةُ وَ نَحْنُ الصِّيامُ وَ نَحْنُ الْحَجُّ
          نياز جريان ولايت در جامعه به قوانين
            قوانين = احكام
            امام ره: الإسلام هو الحكومة بشؤونها، و الأحكام قوانين الإسلام، و هي شأن من شؤونها، بل الأحكام مطلوبات بالعرض، و أُمور آلية لإجرائها و بسط العدالة
            باطن حكومت جريان ولايت است
          اصل بودن ولايت به معناي انكار فروع شرعي نيست
            غلط بودن نظر برخي غُلاة و مصوّفه
            تشريع و جعل قانون به تبع ولايت
          مبناي ولايت فقيه ولايت ائمه معصومين ع است
          واسطه بودن معصومين ع در خيرات
            انسان‌ها مستقيم خير را از خداي متعال دريافت نمي‌كنند
            رسيدن هر فيضي از طريق معصومين ع است
            بِكمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِكمْ يخْتِمُ وَ بِكمْ ينَزِّلُ الْغَيثَ وَ بِكمْ يمْسِك السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَي الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ بِكمْ ينَفِّسُ الْهَمَّ وَ يكشِفُ الضُّرَّ
      منشأ حقانيّت حكومت
        رويكرد اول
          جعل الهي
          جعل حق حكومت توسط خداوند
        رويكرد دوم
          از باب امور حسبه
        رويكرد سوم
          ارسال خليفه الهي
            معصومين ع
          تحت خلافت او واقع شدن تكامل
          عدم اعتقاد به وجود ملاكات ذاتي براي احكام
          نظريه مختار
          مشابه نظر بعضي از عرفا
            اصل در رشد سرپرستي استاد است
            عمل به مناسك كافي نيست
            اراده و روح مرشد فرد را رشد مي‌دهد
          عدم تنافي شأن ابلاغ با شأن ولايت
            ما عَلَي الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغ
            ابلاغ نيز شأني از ولايت است
            ما آتاكمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا
          عظيم‌تر بودن ولايت معصومين ع از ملك سليمان
            هَبْ لِي مُلْكاً لا ينْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي
            هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِك بِغَيرِ حِسابٍ
        رويكرد چهارم
          تفويض حق ولايت به آحاد مردم
          انتخاب ولي و سرپرست از جانب مردم
          مبنايي براي دموكراسي
          اشكال
            تعطيل ولايت است، نه تفويض
            رها شدن سرپرستي مردم از سوي خداوند
            نبود هدايت از بالا
            ولايت و خلافت تكثّربردار نيست و بايد در يك اراده به وحدت برسد
        جمع‌بندي رويكردها
          رويكرد حداقلي
            حكومت؛ مجري قوانين
            اشكال
              قانون مبدأ تكامل نيست
          رويكرد ساختاري
            طراحي ساختارها داخل در رسالت حكومت است
            اشكال
              عدم ملاحظه تكامل بر محور اراده
              نظامات اجتماعي مبدأ تكامل نيست
          رويكرد سرپرستي
            سرپرستي اجتماعي توسط حكومت
            اراده ولي اجتماعي؛ واسطه جامعه با عالم بالا
            تكامل تنها بر محور ولايت و اراده ولي واقع مي‌شود