Sheet 1
فصل اول
  تاريخ تنظيم: 13 اسفند 1402
  مباحث مقدماتي
    تعريف علوم قرآني
      تعريف اول
        مجموعه معارف مورد نياز براي فهم قرآن
      تعريف دوم
        مجموعه دانش‌هاي بيروني كه از عوارض ذاتي و اختصاصي قرآن بحث كنند
      تعريف سوم
        مجموعه دانش‌هاي برآمده از درون قرآن
    دانش‌هاي علوم قرآن
      علوم قرآني پيشين
        اسباب نزول قرآن
        گردآوري قرآن
        كتابت قرآن
        رسم‌الخط قرآن
        اِعراب قرآن
        ترتيب آيات قرآن
        قرائات سبعه قرآن
        تفسير قرآن
        اعجاز قرآن
        غريب قرآن
        ناسخ و منسوخ قرآن
        محكم و متشابه قرآن
      علوم قرآني جديد
        سبك بيان قرآن
        تحليل منطقي زبان قرآن
    اهميت علوم قرآني
      قرآن راهنماي زندگي است
      سعادت مادي و معنوي انسان‌ها به قرآن وابسته است
      علوم قرآني مقدمه فهم معارف قرآن است
    مراحل پيدايش علوم قرآني
      گام اول
        در هم آميختگي علوم قرآني با علوم حديث
      گام دوم
        انعكاس علوم قرآني در مقدمه كتب تفسير
      گام سوم
        نگارش كتاب‌هايي درباره علوم قرآني
      گام چهارم
        شكل‌گيري دانش جامع علوم قرآني
    نخستين كتاب در موضوع علوم قرآني
      زمان
        قرن ششم
      نويسنده
        فضل بن حسن طبرسي
      عنوان
        مجمع البيان لعلوم القرآن
      مشهور به
        مجمع البيان في تفسير القرآن
    مهم‌ترين منابع علوم قرآني معاصر
      مناهل العرفان في علوم القرآن
      مباحث في علوم القرآن
      البيان في تفسير القرآن
      التمهيد في علوم القرآن
  فصل اول
    وحي شناسي
    تعريف وحي
      معناي لغوي
        هر القايي از فرد به غير خود كه او بفهمد
      معناي اصطلاحي
        رساندن مطلبي از سوي خداوند به پيامبر خويش
          با واسطه يا بي‌واسطه
          ديگران بشنوند يا نشنوند
          مكتوب يا الهام به قلب
          در بيداري يا خواب
    تعريف تحديث
      ارتباطي غيبي براي برخي از بندگان مقرب خداوند
      صداي فرشته با گوش دل شنيده مي‌شود
        صداي فرشته را مي‌شنود و با گوش درك مي‌كند
        چنانكه ما سخن عادي و صداهاي شنيدني مادي را مي‌شنويم
        سخن فرشته را كسي غير از محدث نمي‌شنود
        به همين جهت امري قلبي است
      فرد دريافت كننده را محدَّث گويند
    تعريف حديث قدسي
      حكايت كلام خداوند توسط انبيا يا اوصيا بدون غرض اعجاز
      به صورت مستقيم از طرف خداوند
      از نظر الفاظ
        عين الفاظ خطاب
        بيان معناي خطاب
    انواع وحي در قرآن
      وحي خدا به غيرانسان
        فصلت 12
        نحل 68
      وحي خدا به فرشتگان
        انفال 12
      وحي خدا به انسان غيرپيامبر
        قصص 7
      وحي انسان به انسان
        مريم 11
      وحي شياطين جن و انس به يكديگر
        انعام 112
      وحي خدا به انسان پيامبر
        شوري 3
    چيستي وحي
      ويژگي‌هاي وحي
        متفاوت از ادراكات حسي و عقلي
        شعور و درك خاصي در باطن پيامبران
        نوعي اتصال خارق العاده آدمي با غيب
      وحي پيامبرانه
        بدون واسطه
          وحي مستقيم
          وحي از پشت پرده
        وحي با وساطت فرشته
      تفاوت تحديث با وحي
        شنيدن با گوش دل و پنهان از ديگران
        با وساطت فرشته‌اي غير از سفير وحي الهي
      تفاوت حديث قدسي با وحي
        بدون غرض اعجاز
        اكتفا به بيان معنا
          امكان تفاوت با الفاظ خطاب
      زباني بودن وحي قرآن
        منتسب بودن الفاظ قرآن به خداوند
        دلايل قرآني
          تحدّي
            بقره 23
          عربي بودن
            يوسف 2
          قول بودن
            مزمل 5
          كلام الله بودن
            توبه 6
          تلاوت شدن
            بقره 252
          قرائت شدن
            قيامت 18
      كيفيت نزول وحي
        تعريف نزول
          معناي لغوي
            فرود آمدن
          معناي اصطلاحي
            فرود امور مادي مانند باران
              بقره 22
            فرود امور معنوي مانند پيام
              يوسف 2
            فرود امور اعتباري مانند منزلت
              از دست دادن رياست
        تفاوت انواع نزول
          نزول مادي
            خالي شدن جاي آن در فراز
          نزول اعتباري
            كاهش ارج و منزلت
          نزول معنوي
            نه خالي شدن جا
            نه كاهش منزلت
            جلوه‌گري در مرتبه وجودي پايين‌تر
            ساده و رقيق‌شدن مفاهيم براي درك در سطوح پايين‌تر
    ضرورت وحي
      خلقت انسان بر اساس حكمت
      نياز انسان به شناخت راه صحيح
      كافي نبودن حس و عقل براي شناخت راه صحيح
        اختصاص حس به امور جزئي و محدود
        اختصاص عقل به امور كلي و بديهيات
        عدم قدرت آن‌ها بر تبيين مسائل ارزشي
      نتيجه
        اقتضاي حكمت خداوند بر تعيين راهي براي شناخت
        همان وحي و نبوّت
          شناخت هدف
          شناخت راه رسيدن به هدف
    مصونيت وحي
      يقيني و غيرقابل خطا بودن وحي
        از سنخ علم حضوري
      محفوظ بودن از تغيير در سير انتقال از خدا تا مردم
      دلايل
        دليل عقلي
          حكمت خداوند
          انحصار سعادت انسان در شناخت راه كمال
          انحصار شناخت راه كمال در وحي
        دليل نقلي
          آيات قرآن
            جن 26
            نجم 3
          احاديث
            مانند: روايت زراره
    شبهات وحي
      افسانه غرانيق
        متن شبهه
          شياطين هنگام نزول آيه 19 سوره نجم عبارتي را بر پيامبر القا كردند و اين عبارات با قرآن مخلوط شد، سپس جبرئيل نازل شد و اين مطلب را به پيامبر اطلاع داد
        رد شبهه
          ضعف سند
          ناسازگاري با عصمت
          عقل‌گريزي آن
            امكان نداشت در آن زمان اندك خبر اين اتفاق به حبشه كه خيلي از مكه دور است رسيده باشد و مهاجران باز گشته باشند
          ناسازگاري با آيات ديگر قرآن
            نحل 99
            فرقان 60
          ناسازگاري نقل‌هاي مختلف آن با هم
      تأثير فرهنگ
        متن شبهه
          عناصر فرهنگي جاهليت مانند: تغيير مناسك ابراهيمي و حضور باورهاي انحرافي اهل كتاب، در نزول قرآن تأثير گذاشته‌اند و آن را با فرهنگ امروز متفاوت كرده‌اند
        رد شبهه
          فراتر بودن معارف قرآني از كتاب‌هاي آسماني پيشين
            مائده 48
          عدم اضطرار به اثرپذيري از فرهنگ جاهلي به دليل عليم و حكيم بودن خداوند در دفع فرهنگ نادرست
      نبوغ اجتماعي
        متن شبهه
          قرآن حاصل تراوشات ذهني پيامبر است كه از نبوغ اجتماعي او نشأت گرفته است كه به آن وحي انفسي گويند
        رد شبهه
          منافات داشتن اين نظريه با بيان صريح قرآن
          ناكافي بودن نبوغ براي خلق قرآن
            به دليل هم سنخ نبودن وحي با عقل
  فصل دوم
    نزول قرآن
    گونه‌هاي ارتباط خداوند با پيامبران
      وحي
        القاي مستقيم بر قلب
        شعراء 193
      وراء حجاب
        شنيدن صدا
        شوري 51
      ارسال رسول
        ديدار پيك الهي
        شوري 51
    نزول قرآن توسط فرشته مقرّب الهي
      جبرئيل
    زمان نخستين نزول قرآن
      ديدگاه هاي مختلفي وجود دارد
      روز 27 رجب 13 سال قبل از هجرت
    نخستين سوره كامل قرآن
      فاتحة الكتاب
    انواع نزول قرآن
      دفعي
        بقره 185
      تدريجي
        در مدت 23 سال نبوّت
    تقسيمات و ترتيب نزول آيات قرآن
      مكان نزول
        مكي
          نزول قبل از هجرت به مدينه
        مدني
          نزول بعد از هجرت به مدينه
      شرايط نزول
        در سفر يا حضر
        در شب يا روز
        درصلح يا جنگ
        درخلوت يا ميان مردم
      مرتبه نزول
        يك بار نزول
        چند بار نزول
          دو مرتبه نزول سوره حمد
      ترتيب نزول سوره‌ها
        تفاوت ترتيب نزول با ترتيب فعلي مصحف
        وجود اختلاف ميان قرآن‌پژوهان در ترتيب نزول سوره‌ها
      اسباب نزول
        رويدادها و پيشامدهاي مسبّب نزول آيه
        امكان اسباب نزول متعدّد در بعضي آيات
    ساختار نزول
      سوره
        تقسيم قرآن به 114 سوره
          از همان صدر اسلام
          با راهنمايي پيامبر خدا
        تعريف لغوي
          به معاني نشانه، رفعت، منزلت، قسمت مرتفع بنا
        اصطلاح قرآني
          قسمت كامل و مستقلي از قرآن بين دو بسم اللّه
          گروهي مستقل از آيات با آغاز و انجامي مشخص
          زرقاني
            سوره به معناي حصار شهر
            همچون حصاري كه شهر را در برابر غارت دشمنان و قدرت متجاوزان محفوظ و در امان مي‌دارد
            سوره نيز معجزه‌اي است كه دهان دشمنان را مي‌بندد
        نام سوره‌ها
          برگرفته و برگزيده از متن سوره‌ها
          بر طبق رسم عرب در نامگذاري خطبه‌ها و قصايد
      آيه
        كوچك‌ترين تقسيم‌بندي‌ ويژه قرآن
        معناي لغوي
          نشانه و علامت آشكار
        معناي اصطلاحي
          يك جمله قرآني جدا شده از جمله‌هاي پيش و پس خود
          نحل 101
      توقيفي بودن آيات و سوره‌ها
        مربوط به تعيين شارع مقدس
        قياس و نظر شخصي در باب آن روا نيست
        تعيين هر آيه موقوف به سماع آن از تلاوت پيامبر اكرم
        اختلاف در تعداد آيات قرآن
          بر اساس تقسيم عبارت به آيات
          شش هزار
          شش هزار و دويست و چهار
          شش هزار و دويست و چهارده
          شش هزار و دويست و نوزده
          شش هزار و دويست و بيست و پنج
          شش هزار و دويست و سي و شش
          به دليل وقف حضرت موقع تلاوت آيات
      جزء و حزب
        اختلاف در زمان پديدار شدن اين تقسيمات
          در زمان خود پيامبر
          در قرن دوم يا سوم هجري
        براي سهولت آموزش قرآن در مدارس
          تعداد 120 حزب
          تعداد 30 جزء
        تقسيم بر اساس دستور خليفه عباسي؛ منصور
          تعداد 30 جزء
          هر جزء 12 قسمت
          تعداد 360 قسمت معادل روزهاي سال قمري
          مناسب حفظ و قرائت روزانه
  فصل سوم
    جمع و تدوين قرآن
    مؤلفه‌هاي جمع‌آوري از نگاه لغت‌شناسان
      تعدّد اجزا
      افتراق اجزا از هم
      گردآوري و نظم‌بخشي
      هدفمندي در گردآوري
    گونه‌هاي جمع‌آوري قرآن
      شفاهي
        به خاطر سپردن آيات قرآن
        منسجم و ساختارمند
        بر اساس ترتيب
        بعد از استماع دقيق از رسول خدا
        مشهور به جمع اول قرآن
      نوشتاري
        تدوين آيات مكتوب
        از روي اوراق و كاغذها
        نگارش تحت اشراف رسول خدا
        مشهور به جمع دوم قرآن
    اهميت مطالعه مسئله جمع‌آوري قرآن
      شناخت اصالت، اتقان و جامعيت قرآن
      تقدم تاريخي بر ساير مسائل قرآن‌پژوهي
      وجود آراي مختلف بين فرق اسلامي در مسئله
    نظريه‌هاي موجود در مسئله
      جمع‌آوري در عصر حيات رسول اكرم
        ادعا
          قرآن كريم به شكل مكتوب در عهد نبوي گردآوري و در قالب مصحف تدوين شده است
        شواهد
          نقلي
            احاديث مصاحف قرآني عصر پيامبر
              احاديث ممنوعيت فروش مصحف قرآن در عصر رسول خدا
              وجود فراگير مصاحف قرآن در خانه‌هاي مسلمانان در آخرين حج رسول خدا
              به ارث بردن تأليف مصاحف قرآن
              شيوع اطلاق مصحف بر قرآن در عهد رسول خدا
              اهداي نسخه‌هاي مكتوب قرآن به گروه‌هاي تازه مسلمان
            احاديث عرضه ساليانه قرآن بر پيامبر
              ترتيب كنوني مصحف برابر با همان ترتيب مصحف رايج در عصر رسول خدا
              برخي از صحابه قرآن خود را هر سال بر آن حضرت عرضه مي‌داشتند
              جمع و تدوين قرآن كريم با ارشاد وحي انجام شده
            جعلي بودن احاديث جمع قرآن بعد از رحلت پيامبر
              خدمت اين احاديث به انگيزه‌هاي دستگاه خلافت
              اتهام تحريف ابزاري براي حمله به مخالفان سياسي
              فضيلت‌تراشي براي خلفا در مقابل امام علي
              ايجاد سند جعلي براي احكامي كه در قرآن نيست
          عقلي
            اهتمام ويژه رسول خدا به صيانت از قرآن كريم
            اقتضاي لطف خدا بر حفظ معجزه جاويدان نبوّت
            مخدوش شدن اعتبار آيين جهان‌شمول اسلام در صورت وقوع ترديد در اصالت قرآن
      جمع قرآن پس از رحلت رسول خدا
        ادعا
          طرفداران اين نظريه اتفاق نظر دارند كه قرآن پس از رحلت رسول خدا گردآوري شده است
        شواهد
          نقلي
            ناممكن بودن تدوين قرآن تا زمان رحلت پيامبر
              شرح
                امكان‌پذير نبودن تعيين ترتيب سوره‌ها پيش از پايان نزول
                احتمال نزول آيات جديد در آخرين لحظه حيات پيامبر
              نقد
                دشوار نبودن تنظيم تدريجي قرآن
                  ابتدا نگارش سوره‌ها در زمان نزول در صفحات مستقل
                  سپس جابه‌جا كردن صفحات پس از بيان ترتيب سوره‌ها
                امكان انجام آن در آخرين روزهاي حيات پيامبر
                  عدم امكان غفلت پيامبر از قرآن به عنوان ثقل اكبر
                  مشابه اعلام ولايت امام علي پيش از پايان عمر
            احاديث دال بر جمع قرآن توسط امام علي
              شرح
                آغاز جمع‌آوري قرآن بلافاصله پس از رحلت پيامبر توسط امام علي
                عمل جمع قرآن توسط صحابه پس از رحلت پيامبر از امور مسلم تاريخ است
              نقد
                امتياز مصحف علي به تفسير جامع بودن براي قرآن
                عدم گزارش در جوامع حديثي كهن و معتبر شيعه
                جمع‌آوري بر اساس ترتيب نزول توسط امام علي
            جمع‌آوري قرآن توسط خلفا
              شرح
                احاديث دال بر جمع‌آوري قرآن توسط ابوبكر، عمر و عثمان
                به دليل بروز اختلافات مسلمانان در متن قرآن
              نقد
                وجود اضطراب و تناقض در اين گزارش‌هاي تاريخي
                تعارض اين گزارش‌ها با متواتر بودن قرآن
                چرا جمع‌آوري يك سال به تأخير انداخته شد؟
                چرا اين امر مهم به جواني ناپخته واگذار گرديد؟
  فصل چهارم
    قرائت قرآن و سبعه احرف
    ضرورت شناخت قرائات قرآن
      كدام قرائت موضوع ساير علوم اسلامي قرار گيرد
      علوم قرآن
      علم كلام
      علم فقه
      علم اصول
      تفسير
      حديث و درايه
      ادبيات عرب
    پيدايش اختلاف در قرائات
      سده نخست نزول قرآن
      جنگ در قرائت‌ها
      تبديل به يكي از شاخه‌هاي علوم اسلامي
      موضع‌گيري ائمه ع
    تأليفات در موضوع قرائات
      نخستين كتاب
        كتاب القراءة
        شاگرد أبوالأسود دؤلي
      عام
        البرهان في علوم القرآن
        الاتقان في علوم القرآن
        البيان في تفسير القرآن
        التمهيد في علوم القرآن
      خاص
        مقدمه‌اي بر تاريخ قراءات قرآن كريم
        القراءات القرآنية؛ تاريخها، ثبوتها، حجيتها واحكامها
        نشوء القراءات، بحث علمي استدلالي في القراءات و أسباب الأختلاف فيها
        القراءات و الأحرف السبعة
        نزول قرآن و رؤياي هفت حرف
      أخص
        القول القاسم في قرائة شعبة عن عاصم
        المناهج الالهية بشرح الدرة المضيئة في علم القراءات الثلاثة المرضية
        الكفايه في القراءات السّت
        القراءات السبعة
        التيسير في القراءات السبع
        النشر في القراءات العشر
        اتحاف فضلاء البشر في القراءات الأربع عشر
    تعريف قرائت
      بدرالدين زركشي
        قرائت‌ها عبارت است از: اختلاف الفاظ وحي ذكر شده در نوشتن حروف يا چگونگي آن، از قبيل تخفيف، تثقيل و جز آن
      ابن جزري
        آگاهي بر چگونگي اداء كلمات قرآن و اختلاف‌هاي آن، با نسبت دادن آن به ناقلش
      تعريف مصنّف
        آگاهي بر اداي كلمات قرآن به گونه‌اي كه بر پيامبر نازل شده و يا آن حضرت آن چنين مي‌خوانده است
    اصطلاح قرائت
      قرائت هنري
        قرائت تجويدي
        رعايت مخارج حروف
        رعايت حق حروف
        رعايت مستحق حروف
        احكام تركيبي حروف
      قرائت علمي
        شناخت قرائت‌هاي قرآن از حيث اختلاف الفاظ قرآن در كتابت و قرائت
        انتساب آن به ائمه قراء
          شناخت قاريان
        اعتبار آن‌ها
          متواتر
          شاذ
          غيرمعتبر
        اصطلاحات مرتبط
          مُقرئ
            كسي كه عالم به قراءات و راوي شفاهي آن باشد به عبارت ديگر كسي كه قرائت را به ديگري القاء مي‌كند، مثل عاصم
          قاري
            كسي كه قرائت را از ديگري دريافت و آن را حفظ نموده است
          راوي
            كسي كه قرائت را از امام قاري نقل مي‌كند
          روايت
            آن‌چه راويان در نقل قرائت از امام قرائت اختلاف دارند، مثل روايت حفص از عاصم
          طريق
            ناقلان قرائت از راويان يك امام اختلاف داشته باشند، مثل روايت كننده از حفص
          تعدّد قرائات
            معناي اول
              خود دستگاه وحي در اختلاف قراءات نقش دارند
            معناي دوم
              حاصل اجتهاد قاريان و راويان است
            تركيب دو معنا
              نزول متعدّد الهي
                قرائت‌پژوهان اهل سنت
                قرائت قرآن در همه مراحل از نزول تا ابلاغ و قرائت و روايت، متعدد بوده است
                دليل
                  برخي از روايات سبعه أحرف
                ردّ
                  اگر واقعاً قرآن متعدد نازل شده بود چه شد كه پيامبر (ص) اقدام به ابلاغ آن نكرد
              نزول واحد الهي، قرائت متعدده نبوي
                خداوند قرآن را با قرائت واحد نازل كرد، اما پيامبر(ص) به چند وجه آن را قرائت نمود
                دليل
                  برخي روايات اصحاب
                ردّ
                  طبق آيه 106 سوره اسراء پيامبر موظف است قرآن را همان‌طور كه تلقي كرده قرائت كند
              نزول و ابلاغ واحد، تعدد تقريري نبوي
                قرآن كريم در نزول و قرائت نبوي واحد بوده است با درخواست رسول الله (ص) براي تسهيل در امر قرائت و إذن الهي مختلف شد
                دليل
                  برخي روايات سبعة أحرف
                ردّ
                  همه اختلافات از سنخ لهجه نيست تا مشمول اين روايت براي جواز شود
              نزول، ابلاغ و قرائت واحد، و روايات مختلف
                قرآن از مبدأ نزول ربوبي تا تلقي نبوي، ابلاغ و قرائت آن حضرت، همه قرائت واحد بوده، ليكن پس از آن توسط قاريان و راويان دچار اختلاف و تعدد شده است
                دليل
                  روايت صحيحه از امام باقر ع
      انواع
        قرائت تحقيق
        قرائت ترتيل
        قرائت تحدير
        قرائت تدوير
    عوامل اختلاف در قرائت
      ابتدايي بودن خط
        مشابه نوشته شدن ميم و واو
      خالي بودن خط از نقطه
        يكسان بودن سين و شين
      عاري بودن از علائم
        مساوي بودن أعلم با إعلم
      حذف الف از وسط كلمه
        يكسان بودن مالك و ملك
      اختلاف لهجه
        يكي بودن صاعقه و صواعق در لغت حجاز
      رأي و اجتهاد
        اكبر العوامل
        اعراب‌گذاري بر اساس برداشت شخصي خود
      غلو در ادبيّت
        اصلاح ادبيات به زعم خود
      خطاي در نسخ
        اشتباه هنگام نگارش؛ وصي به جاي وقضي
      آميختگي تفسير با نصّ
        مانند قرائت ابن مسعود و ابي بن كعب
      اهداف سياسي
        تغيير در اعراب كلمه به خاطر منافع
    انواع اختلاف در قرائات
      اختلاف در اعراب كلمه يا حركت بدون تغيير شكل
        مثل هَؤلاء بَناتي هُنّ أطهَرُ لكم
        به نصب أطهر نيز خوانده شده
      اختلاف در اعراب كلمه و حركات بدون تغيير شكل ولي با تغيير در معني
        مثل آيه فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا
        به رفع ربّ به عنوان مبتدأ و فعل بعّد با تفعيل به عنوان خبر
      اختلاف در حروف كلمه بدون تغيير در اعراب، ليكن با تغيير در معني
        مثل آيه وَانْظُرْ إِلَي الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها
        كه «نُنشِرُها» به راء و كسر آن نيز قرائت شده
      اختلاف در كلمه با تغيير شكل بدون تغيير معني
        إن كانت الاّ صَيحة واحِدة‌
        با «الاّ زقية» نيز قرائت شده
      اختلاف در كلمه با تغيير در شكل و معني
        مثل وَ طَلْحٍ‌ مَنْضُودٍ
        كه طلع نيز قرائت شده
      اختلاف در تقديم و تأخير
        مثل آيه «وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ
        كه وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الحَقّ بالْمَوْتِ بِالْحَقِّ» نيز قرائت شده
      اختلاف در نقيصه و زياده
        مثل آيه؛ فإن الله هُو الغني الحَميدُ
        بدون ضمير هو نيز قرائت شده
      اختلاف اسامي در إفراد، تثنيه و جمع
        مثل آيه؛ وَ الَّذينَ هُمْ لأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ‌
        كه «لأمانَتِهم» نيز قرائت شده
      . اختلاف در تصريف افعال، ماضي، مضارع و امر
        مثل آيه فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا
        به نصب ربَنّا به عنوان منادي و باعد به عنوان فعل امر قرائت رايج است
      اختلاف در وجوه اعراب
        مثل آيه لايُضَارَّ كاتِبٌ وَ لا شَهيد
        كه به فتح راء، به عنوان مجزوم لاء ناهيه، و هم به ضم راء به عنوان فعل مرفوع قرائت شده
      اختلاف در تقديم و تأخير
        مثل آيه «وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ
        كه وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الحَقّ بالْمَوْتِ بِالْحَقِّ» نيز قرائت شده
      اختلاف در ابدال
        تبديل در حرف
          مثل آيه «وَانْظُرْ إِلَي الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها
          كه «نُنشِرُها» يعني به راء و كسر آن نيز قرائت شده
        تبديل در كلمه
          مثل وَ طَلْحٍ‌ مَنْضُودٍ
          كه طلع نيز قرائت شده
      اختلاف در لهجه
        مثل هَلْ أَتاكَ حَديثُ‌ مُوسي‌
        كه أتي و موسي هم به فتح خوانده و هم به أماله
    قراء معروف
      هفت‌گانه
        عبدالله بن عامر دمشقي
        عبدالله بن كثير مكي
        عاصم‌ بن‌ ابي‌ النجود كوفي
        ابوعمرو (زبان‌) بن علاء بصري
        حمزه بن حبيب زيات
        نافع‌ بن عبدالرحمان مدني
        علي بن حمزه كسايي
      ده‌گانه
        ابوجعفر يزيد بن قعقاع مدني
        يعقوب بن اسحاق
        خلف بن هشام كوفي
      چهارده‌گانه
        محمد بن عبدالرحمان بن مُحيصن
        يحيي بن مبارك
        سليمان بن مهران
        حسن بصري
      به اضافه هفت‌نفر قبل
      به اضافه ده‌نفر قبل
    اعتبار قرائات
      متواتر
        از جمعي كه امكان توطئه بر كذب نداشته باشند نقل شده باشد
        تواتر درايي
          در دانش درايه براي شناخت نوع روايت به لحاظ درجه اعتبار از آن بحث مي‌شود
        تواتر قرائي
          تواتري است كه در دانش قراءات به كار گرفته مي‌شود
      مشهور
        با سند صحيح كه به حد تواتر نرسد نقل شده و موافق با عربيت و رسم است
      آحاد
        با سند صحيح نقل شده ولي مخالف با عربيت يا رسم است
      شاذ
        با سند غيرصحيح نقل شده
      موضوع
        به كسي نسبت داده شده در حالي كه ريشه ندارد
      مُدرَج
        بر وجه تفسير به متن اضافه شده است
    قرائت معتبر
      بر اساس مباني شيعه، تنها قرائت نبوي معتبر است كه در قالب قرائت ناس و به شكل قرائت عاصم به روايت حفص متجلي شده است
      مؤيد
        قرائت عاصم به عنوان متن و نصّ قرآن قرار گرفته
        قرائت عاصم به روايت حفص، شكي در اجزاء تكليف باقي نمي‌گذارد
        مورد اتفاق همه مسلمين است
  فصل پنجم
    تحريف ناپذيري قرآن
    معناي تحريف
      لغوي
        ح ر ف به معناي لبه، كناره و گوشه
        مايل كردن، كنار بردن و دگرگون كردن
        تغيير كلمات و جملات يا تفسير نادرست كه مقصود گوينده را به حاشيه كشاند و از مسير صحيح خارج كند
      اصطلاحي
        تحريف معنوي
          همان تفسير به رأي
          تحريف معناي آيه از بستر درست آن
        تحريف لفظي
          تصرف در الفاظ و عبارات قرآن
          موضوع اصلي بحث در تحريف قرآن
    ضرورت بحث از تحريف‌ناپذيري قرآن
      استحكام باور به حقانيت قرآن
      رفع ترديد در استدلال به آيات
      متكي بودن اعتبار روايات معصومان به قرآن
    تاريخچه بحث تحريف‌ناپذيري قرآن
      در قرآن
        دلالت آيات متعدّدي بر سلامت قرآن
          حجر 9
          فصلت 41
      در روايات
        تصريح در صحيفه سجاديه
        احاديث توصيه به پناه بردن به قرآن در هنگام هجوم شبهه‌هاي فرهنگي و ديني
        احاديث عرض اخبار بر قرآن
        دلالت حديث متواتر ثقلين
        خطبه حضرت زهرا س
        خطبه‌ها و نامه‌هاي امام علي ع در نهج‌البلاغه
      در نگاه دانشمندان
        شيعه
          گواهي 55 نفر از علماي شيعه بر سلامت قرآن از تحريف
          نگارش كتاب‌هاي اختصاصي در اين موضوع
            رساله في نفي النقيصة في القرآن
            رسالة في اثبات تواتر القرآن
            كشف الارتياب عن تحريف كتاب رب الارباب
            حفظ الكتاب الشريف عن شبهة التحريف
            الحجة علي فصل الخطاب
            نزاهت قرآن از تحريف
            صيانة القرآن من التحريف
            حقائق‌ هامة حول القرآن الكريم
            التحقيق في نفي التحريف
        اهل سنت
          همگي به جز افراد اندكي
        خاورشناسان
    دلايل تحريف‌ناپذيري قرآن
      ادله قرآني
        خودمان آن را فرود آورديم و خودمان نگهبان آن هستيم
          حجر 9
        عدم راه‌يابي باطل به قرآن
          فصلت 41
        فرقان 30
        سجده 2
        بقره 2
      ادله روايي
        روايات گواهي
          امام صادق ع
            آن‌چه بين دو جلد قرار دارد قرآن است
          امام هادي ع
            قرآن حق است و شكي در آن نيست
        روايات عرض
          امام علي ع
            امور مشتبه را به خدا و رسول باز گردانيد
          امام صادق ع
            هر چه موافق كتاب خداست بگيريد
          قرآن ميزان صحّت هر خبر و انديشه‌اي است
          در حدّ تواتر معنوي
        حديث ثقلين
          پيامبر ص
            تنها را نجات تمسك به قرآن و عترت است
          متواتر
        روايات پناه
          امام علي ع
            جبرئيل به پيامبر فرمود كه راه نجات در فتنه پناه بردن به كتاب خداست
        روايات جايگاه
          امام علي ع
            جايگاه قرآن حجت خدا بر خلق است
            مبادا ديگران با عمل به قرآن از شما پيشي گيرند
          امام رضا ع
            قرآن ريسمان محكم خداست
        روايات فقهي
          روايات لزوم قرائت سوره كامل پس از حمد در نماز
            در صورت تحريف عمل به اين حكم ناممكن است
        روايات فضايل
          ثواب قرائت و حفظ و نگارش بعضي سوره‌ها و آيات
          در صورت تحريف، عمل به اين روايات ممكن نيست
      ادله عرفي
        اهتمام ويژه پيامبر به قرآن
          معجزه جاودانه و شاهد صدق
          وظيفه ابلاغ و ترويج دين
        اهتمام خاص مسلمانان به قرآن
          جمع‌آوري و حفظ
          ضبط و نگارش
          جلوگيري از تحريف در طول زمان
        ضرورت جلوگيري از تحريف قرآن
      ادله عقلي
        خداوند قرآن را براي هدايت بشر فرستاده است
        قرآن آخرين كتاب آسماني است
        با تحريف قرآن، مردم گمراه مي‌شوند
        براي رفع گمراهي، پيامبر ديگري نخواهد آمد
        اين گمراهي دائمي خلاف حكمت خداست
      قرآن بايد از تحريف مصون باشد
    ردّ تحريف قرآن
      تفاوت تحريف قرآن با تحريف تورات و انجميل
        شواهد و دلايل تحريف عهدين در متن خود آن‌هاست
          تناقض‌هاي دروني
        پندار تحريف قرآن متكي بر شواهد بيروني است
          برخي اسناد تاريخي
      ژرف‌نگري و انديشيدن در محتواي اين روايات
        براي فهميدن مقصود واقعي آن‌ها از تحريف
      معناشناسي واژگان در احاديث تحريف‌نما
        برداشت نادرست برخي افراد از اين واژه‌ها
          كنا نقرأ كذا
          هكذا نزلت الآية
          حرّفوا كتاب الله
        تنزيل
          شامل فرود آمدن هر نوع وحي؛ قرآني و غير آن
          پس «هكذا تنزيلها» يعني «تفسير» آيه چنين است
        قرائت
          شامل خواندن قرآن و خواندن تفسير قرآن
          ما آيه را اين‌طور قرائت مي‌كرديم يعني «تفسير» مي‌كرديم
        تحريف
          در معنا كردن آيات، يعني تفسير به رأي
          قرآن را تحريف كرده‌اند يعني غلط معنا كردند
      عدم دلالت اختلاف قرائات بر تحريف
        اگر قرائات را متواتر بدانيم
          اختلاف به منشأ تنزيل باز مي‌گردد
          تفاوتي كه از ناحيه خداست موجب تحريف نيست
        اگر متواتر ندانيم
          همه قرائات تبديل به خبر واحد مي‌شوند
          احتمال قصور راوي
      عدم تفاوت مصحف امام علي ع
        يقيني بودن اصل وجود اين مصحف
        نظم يافتن آن بر ترتيب نزول سوره‌ها و آيات
        مشتمل بر حقايقي از تأويل و تفسير قرآن
        اعتراض نكردن حضرت به مصحف موجود
        منافاتي با سلامت قرآن ندارد
      اعتبار سندي روايات تحريف‌نما
        مرسل و مجعول بودن اكثر آن‌ها
        علامه عسكري
          در اين اخبار هيچ خبري با سند صحيح يافت نمي‌شود
      شيوه رفع تعارض روايات تحريف‌نما
        خطاي راوي در لفظ روايت
        مانند: حرف «في» از «نزلت الآية في كذا» حذف شده
  فصل ششم
    اعجاز قرآن
    هدف از اعجاز
      ايجاد ايمان و يقين به صدق گفتار پيامبران
      اثبات رسالت
    تعريف معجزه
      لغت
        ع ج ز به معناي بن و پايان شيء
        عاجز
          انساني كه در پايان قافله است، به دليل ناتواني
        أعجاز النخل
          تنه و پايان درخت نخل
        إعجاز
          ايجاد عجز و درماندگي
        معجزه
          فعلي كه ديگران از آن عاجز باشند
      اصطلاح
        محقق نمودن چيزي كه عادي نيست
يا نفي چيزي كه عادي است
        خارق العاده بودن
    جاودانگي اعجاز قرآن
      متفاوت با اعجاز پايان‌پذير ساير انبيا
      به دليل جاودانگي رسالت پيامبر اسلام ص
      باقي ماندن اسلام تا روز قيامت
      ملاحظه تناسب همه زمان‌ها در آن
      دربردارنده همه چيز و تبيان‌گر همه امور
    وجوه اعجاز قرآن
      صرفه الهي
        بازداشتن مخالفان از معارضه با قرآن توسط خداوند
        تحدّي و فراخواندن به معارضه با قرآن در صورت توان
        علت اصلي عدم معارضه با قرآن اراده خداوند است
        نحوه انصراف
          گرفتن انگيزه از مخالفان
          سلب علوم مورد نياز آن‌ها
          سلب قدرت و توانايي معارضه
        نقد
          اگر اعجاز قرآن ناشي از متن آن نباشد، پس قرآن ديگر معجزه نخواهد بود
          تأمل در آيات قرآن حاكي از مرتبه بالايي از فصاحت و بلاغت است
          محدود شدن به اراده خدا پس از نزول قرآن حادث مي‌شود پس بايد پيش از آن شواهدي از عبارات مشابه قرآن باشد
          اين نظريه مستلزم جبرگرايي است
            ولي مخالفان احساس عجز كرده‌اند و نه احساس جبر
            جبر نمي‌تواند مايه مباهات قرآن باشد در حالي‌كه تحدّي جنبه مباهات دارد
      بلاغت بياني
        انحصار تعابير
          جايگاه خاص كلمات به نحوي كه با هر تغييري، فصاحت و بلاغت قرآن دچار خدشه مي‌شود
        رواني الفاظ
          جاري شدن آسان كلمات بر زبان از نظر صرف و نحو، علي رغم استفاده از لغات متعدّد
        نظم نوين
          جديد بودن اسلوب متن قرآن به نحوي كه نثر و شعري به مانند آن يافت نمي‌شود
        سازگاري حروف با معاني
          هماهنگ بودن آواي حروف متناسب با معناي مورد نظر
استفاده از الفاظ گوارا هنگام تكريم انسان
و استفاده از الفاظ شديد در بيان تهديد و عذاب
        تناسب آيات
          وحدت موضوعي آيات و وجود ارتباط ميان آن‌ها علي رغم نزول در زمان و مكان و حوادث متفاوت
      اخبار غيبي
        خبر از گذشته
          بيان تاريخ گذشتگان كه اطلاعي از آن‌ها نبوده است
        خبر از حال
          بيان حالات دروني دشمنان پيامبر و حيله‌هاي آن‌ها
        خبر از آينده
          مانند خبر از غلبه روم در جنگ با ايرانيان
      عدم اختلاف دروني
        يافت نشدن هيچ تناقض و اختلافي در متن قرآن اگر چه در مدت 23 سال و به تدريج نازل شده است
      محتواي متعالي
        وسعت معارف
          ورود به موضوعات متعدّد در حوزه‌هاي فراوان
            خداشناسي
            پيامبرشناسي
            عدل
            امامت
            انسان‌شناسي
            روح
            جنّ
            ملك
            زمين
            تاريخ
            اخلاق
            حقوق
            خانواده
            قضا
            معاملات
        اتقان معاني
          صحيح‌ترين و كامل‌ترين مطالبي كه تا به حال نقض نشده
      آهنگ دلنشين
        جاذبه‌اي در عبارات قرآن كه هر انساني را به خود جذب مي‌كند و سبب ملال نمي‌شود
      مباحث علمي
        زوجيت اشياء
          از تمام ميوه‌ها دو جفت آفريد
            رعد 3
          از هر چيز دو زوج آفريديم
            ذاريات 46
        موزون بودن اشياء
          از هر گياه موزون در آن رويانديم
            حجر 19
          هر چه بر زمين مي‌رويد وزن خاصي دارد
        گسترش زمين
          زمين را بعد از آن گسترش داد
            نازعات 30
          در آغاز خلقت زمين، تمام آن را آب فرا گرفته بود و خشكي‌ها به تدريج سر بر آوردند
        پيدايش حيات از آب
          هر چيز زنده‌اي را از آب قرار داديم
            انبياء 30
          خداوند هر جنبنده‌اي را از آبي آفريد
            نور 45
        حركت فلك‌ها
          خورشيد و ماه را آفريد كه هر يك در مداري در حركت‌اند
            انبياء 33
    ديدگاه شرق‌شناسان
      دكتر واگليري، استاد دانشگاه ناپل
        قرآن كتابي است كه نمي‌توان از آن تقليد كرد
      كارلايل
        بيان حقايق برجسته و خصايص اسرار وجودي مزيت بزرگي است كه فقط به قرآن اختصاص يافته
      جان ديون پورت
        قرآن به اندازه‌اي از نقايص مبرّا و منزه است كه نيازمند كوچك‌ترين تصحيح و اصلاحي نيست
      گوته، شاعر بزرگ آلماني
        اين كتاب توجه ما را جلب كرد و دچار حيرت ساخت
      ژول لابوم فرانسوي
        دانش و علم جهانيان از سوي مسلمانان به دست آمد و مسلمين علوم را از «قرآني» كه درياي دانش است گرفتند
      دينورت
        علوم طبيعي و فلكي و فلسفه و رياضيات كه در اروپا رواج گرفت، عموما از بركت تعليمات قرآن است
      نولدكه، خاورشناس
        قرآن همواره بر دلهاي كساني كه از دور با آن مخالفت مي‌ورزند، تسلط يافته
      هربرت جرج ونو، نويسنده انگليسي
        كتاب چهارم كه مهم‌ترين كتاب دنياست قرآن است
      وليز، از بزرگترين نويسندگان انگليسي
        قرآن» كتاب ديني و علمي و اجتماعي و اخلاقي و تاريخي است . . . اسلام يعني تمدن واقعي بشر
      دكتر ماردريس
        سبك قرآن بي‌گمان، سبك كلام خداوند است
      آلبرت ماله
        قرآن كتابي است كه در منتهاي شكوه و برتري، جانشين عموم كتب و شامل تمام علوم است
    معارضان اعجاز قرآن
      مسيلمه كذاب
        الفيل و ما الفيل و ما ادراك ما الفيل، له ذنب و بيل و خرطوم طويل
        رافعي در مورد وي مي‌گويد: تمام كلام وي بي‌ارزش و سست است و قابل تمسك نيست
      عبد اللّه بن مقفع
        به همراه، ابن ابي العوجاء و ابو شاكر ديصاني و عبد الملك
        جمع چهار نفره كه از سخنوران عرب بودند خود را در برابر قرآن عاجز ديدند
      سجاح بنت حارث تميميه
        مدعي نزول وحي بود
        انّ اللّه خلق النساء افراجا و جعل الرجال لهنّ ازواجا فتولج فيهنّ قعسا ايلاجا ثمّ نخرجها إذا نشاء اخراجا فينتجن لنا سخالا انتاجا
      ابو العلاء معري
        شاعر و لغت‌دان و استاد فن صنايع
        أقسم بخالق الخيل و الريح الهابّة بليل، ما بين الاشراط و مطالع سهيل، ان الكافر لطويل الويل و ان العمر لمكفوف الذيل، تعدّ اتّق مدارج السيل و طالع التوبة من قبيل تنج و ما اخالك بناج
      ابو الطيب متنبّي
        و النجم السيار و الفلك الدوّار و الليل و النهار ان الكافر لفي اخطار. أمض علي سنتك و أقف اثر من قبلك من المرسلين فان اللّه قامع بك زيغ من ألحد في دينه و ضلّ عن سبيله
  فصل هفتم
    محكم و متشابه
    دانش محكم و متشابه
      داراي ريشه در خود قرآن
      داراي اهميت در تفسير
      بررسي شيوه تفسير آيات متشابه
      اسرار نهفته در آن‌ها
      اقسام آيات محكم و متشابه
    تعابير قرآني
      آيات محكم
        هود 1
      كتاب متشابه
        زمر 23
      آيات محكم و آيات متشابه
        آل عمران 7
        آيات محكم = ام الكتاب
        آيات متشابه = ممكن است ابزار فتنه‌گري قرار گيرند
    تعاريف محكم و متشابه
      لغت
        محكم
          اسم مفعول باب إفعال از ح ك م
          ح ك م: شخصي را از كاري بازداشتن
          محكم: امري كه از نفوذ و تصرّف باز داشته شده
        متشابه
          اسم فاعل باب تفاعل از ش ب هـ
          ش ب هـ: يكسان بودن برخي ويژگي‌هاي دو چيز
          متشابه: با ديدن يكي، به خطا ديگري را تصوّر كردن
      اصطلاح
        تعريف يكم
          همه آيات استوار و بطلان‌ناپذير هستند
          همه آيات در لوح محفوظ مجمل بوده، در نزول بسط يافته‌اند
          همه آيات در راستي و فصاحت و هدايت‌بخشي شباهت دارند
          هود 1
          زمر 23
        تعريف دوم
          برخي آيات قرآن محكم و برخي متشابه هستند
          آيات محكم تنها يك معنا دارند؛ روشن و غيرقابل تأويل
          آيات متشابه قابل تفسير به معاني مختلف‌اند؛ صحيح و ناصحيح
          ام الكتاب يا همان آيات محكم مرجع تفسير آيات متشابه‌اند
        تعريف سوم
          هر كدام از محكم و متشابه يك دانس علوم قرآني است
          محكم دانش شناخت ناسخ و منسوخ است
            آياتي كه نسخ نشده‌اند
            سوره‌اي كه آيه نسخ‌شده نداشته باشد
          علم‌المتشابه دانشي كه از آيات شبيه به هم بحث مي‌كند
    علل وجود آيات متشابه
      قصور الفاظ براي بيان معاني متعالي
        خداي متعال براي بيان مفاهيم ماوراي حس از الفاظ محسوس بهره گرفته كه ايجاد تشابه كرده است
        بر عرش استوار شد
          اعراف 54
        عرش او بر آب است
          هود 7
      برخورداري از معاني متعدد حقيقي و مجازي
        به كار رفتن برخي از الفاظ قرآن در معناي مجازي
        روزي كه ساق نمايان مي‌شود
          قلم 42
      عدم تسلط و آگاهي لازم نسبت به زبان عربي
        مسلمانان دوره‌هاي بعد از عصر نزول تسلط كافي به زبان عربي نداشته و در فهم آيات به اشتباه افتادند
        آياتي كه نسبت ذنب به انبيا داده
          فتح 2
          غافر 55
          طه 121
    اقسام آيات متشابه
      متشابه اصلي و عارضي
        متشابه اصلي
          معاني والا در قالب الفاظ بشري بيان شده
            انفال 17
        متشابه عارضي
          در زمان نزول محكم بوده، با فاصله گرفتن از عصر نزول قرآن تبديل به آيات متشابه شده
            قيامت 23
      متشابه مطلق و نسبي
        متشابه مطلق
          متشابه بودن براي همه انسان‌ها
            مانند: حروف مقطعه
        متشابه نسبي
          راسخان در علم، تأول آن‌ها را مي‌دانند
            فتح 10
            مائده 64
    آگاهان به تأويل آيات متشابه
      و الراسخون في العلم
        آل عمران 7
      دو تفسير
        واو عاطفه باشد
          راسخان در علم آگاه از تأويل آيات متشابه‌اند
        واو مستأنفه باشد
          راسخان در علم آگاه از تأويل آيات متشابه‌ نيستند
      مشهور شيعه
        واو عاطفه است
        اهل بيت ع آگاه به تأويل آيات متشابه‌اند
      اهل سنت
        واو مستأنفه است
        فقط خداوند آگاه به تأويل آيات متشابه است
    حروف مقطعه
      حروفي كه در آغاز 29 سوره از قرآن آمده است
      مقطعه: بريده بريده و جدا جدا با نام هر حرف قرائت مي‌شوند
      كلمه‌اي را تشكيل نداده‌اند تا داراي معنا باشد
      مشهور اهل سنت
        از آيات متشابه هستند
        احدي جز خدا به آن علم ندارد
        نقد
          چگونه ممكن است در كتابي كه خداوند آن را مبين و آشكار ناميده است الفاظي بيايد كه براي هيچ فردي قابل فهم نباشد
            نساء 174
      مشهور شيعه
        از آيات متشابه هستند
        تأويل آن‌ها را پيامبر ص مي‌دانسته و به اهل بيت ع ياد داده
      نظريه مقبول
        خداوند با بيان اين حروف اعلام كرده قرآن با اعجاز در فصاحت و بلاغت از همين حروف الفبا ساخته شده است و بنابرين نمي توانند از متشابهات باشند
        چون كلمه‌اي كه داراي معنا باشد نيست، پس نمي‌تواند متشابه تلقي شود
  فصل هشتم
    نسخ در قرآن
    اهميت بحث از نسخ
      تأكيد در روايات بر
        نكوهش جهل به نسخ
        منع از تفسير يا فتوا بدون علم به نسخ
      دستاويز مخالفان و دانشمندان غربي قرار گرفته
        در محتواي قرآن شبهه ايجاد كرده‌اند
        روايات اسرائيليات
      بروز اختلافات در
        چيستي نسخ
        مقدار نسخ
        پذيرش يا انكار نسخ
      نقش مهم در فهم احكام الهي
    تعريف نسخ
      در لغت
        نسخه‌برداري از روي نوشته
        از بين بردن چيزي كه عمل مي‌شده به آن‌چه جديد رخ داده
      در اصطلاح
        برطرف كردن قانون سابق با قانون لاحق
        به نحوي كه امكان اجتماع دو قانون نباشد
        تقييد و تخصيص و احكام موقت و تبدّل موضوع نسخ نيستند
    امكان نسخ
      ممكن
        ازلي بودن علم خدا و بدون تغيير
        علم خدا صفت ذات است و نه صفت فعل
        ظاهري بودن تغيير حكم
        واقع آن پايان حكم سابق
        موقتي بودن حكم سابق از ابتدا نزد خدا معلوم بوده
        صرفاً اين موقتي بودن براي بندگان ثابت مي‌شود
      ناممكن
        ملازم با جهل
        محال بودن جهل بر خداوند
        قول به نسخ در شريعت يعني خداوند از مصلحتي آگاهي نداشته و بعد آگاه شده
    تفاوت نسخ و تخصيص
      شباهت
        بيان مراد جدّي شارع
      اختلاف
        نسخ
          سقوط حكم سابق از حجيّت
          بعد از عمل به حكم سابق
          انحصار در حكم
          نياز به حكم قطعي براي تحقق
          نقض شمول زماني حكم سابق
        تخصيص
          بقاي حجيت حكم عام
          امكان همزماني با حكم عام
          بروز در موارد غير حكم
          امكان تحقق با دليل ظني معتبر
          نقض شمول افرادي حكم عام
      وجود مشابه همين تفاوت‌ها بين نسخ با تقييد و استثناء
    آثار مكتوب درباره نسخ
      الناسخ و المنسوخ في كتاب الله
        قتاده بن دعامه سدوسي
      الناسخ و المنسوخ في القرآن العزيز و ما فيه من الفرائض و السنن
        از ابو عبيده قسم بن سلّام
      الناسخ و المنسوخ في القرآن الكريم
        از احمد بن محمد بن نحاس
      الآيات الناسخة و المنسوخة من روايه ابي عبد الله محمد بن ابراهيم النعماني
        سيدمرتضي علم الهدي
      النسخ عند الفخر الرازي
        آورنده محمود محمد حنطور
      النسخ و البداء في الكتاب و السنه
        آيت الله شيخ جعفر سبحاني
      النسخ عند الاصوليين
        علي جمعه محمد
      التمهيد في علوم القرآن
        آيت الله محمد هادي معرفت
      نقد و بررسي نظريه انكار نسخ در قرآن
        عزت الله مولايي نيا
    دلايل منكران نسخ
      دلايل قرآني
        ملازم بودن پذيرش نسخ با پذيرفتن اختلاف و تناقض در قرآن
          نساء 82
          پاسخ: فقدان تناقض واقعي بين ناسخ و منسوخ به دليل ظاهري بودن اختلاف دو حكم
        ناسازگاري نظريه نسخ با اتقان آيات قرآن
          بقره 2
          هود 1
          پاسخ: نسخ دليلي بر اتقان احكام الهي به دليل توجه به تغيير مصالح در گذر زمان
        آگاهي خداوند بر همه زمان‌ها
          مريم 64
          پاسخ: آگاهي خداوند به موقتي بودن حكم اول
        سنن الهي در تكوين و تشريع ثابت و بي‌تغيير است
          فاطر 43
          پاسخ: نسخ به عنوان يكي از سنت‌هاي تشريع الهي
        راه نداشتن باطل در معارف قرآن
          فصلت 42
          پاسخ: نسخ حق بوده و ورود باطل به قرآن نيست
        قرآن از سوي خداست و از هر تغييري مصون است
          حجر 9
          پاسخ: از دستبرد و تصرفات ديگران مصون است ولي طبق مصلحت خداوند قابل تغيير است
        ناسازگاري نسخ با اعجاز و جاودانگي قرآن
          پاسخ: نسخ خود يكي از ابعاد اعجاز قرآن است
        آيات دال بر عدم تبديل و تغيير
          نحل 102
          پاسخ: همان قرآن اين نوع تغيير را نسخ ناميده و ممكن دانسته است، پس اين تبديل به شمار نمي‌رود
      دلايل عقلي
        منافات با حكيم بودن خداوند، حكمتي بر خدا مخفي بوده
          پاسخ: حكمت خداوند همراه با تغيير مصلحت بندگان است
        مستلزم تبديل شدن علم خدا به جهل است
          پاسخ: خداود از ابتدا علم به موقتي بودن حكم داشته
    دلايل قائلان به نسخ
      دلايل عقلي
        نسخ محذور عقلي ندارد، پس عقلاً وقوع آن ممكن است
        سلب شرايع سابق با رسالت پيامبر اكرم ص دليل بر جواز عقلي نسخ است
      دلايل قرآني
        هنگام جايگزيني آيه‌اي با آيه ديگر مخالفان مي‌گويند به خدا دروغ مي‌بندي
          نحل 101
        هر آيه‌اي را بر نمي‌داريم مگر آن‌كه بهترش را مي‌آوريم
          بقره 106
        خدا هر چه را بخواهد نابود يا اثبات مي‌كند
          رعد 39
    شرايط نسخ
      شارع بودن
        فقط خدا و رسول خدا
      ثابت بودن موضوع حكم
        موضوع در آيه ي ناسخ و منسوخ يكي باشد و تغيير نكند
      موقت نبودن حكم سابق
        حكم سابق داراي زمان نباشد
      تنافي همه جانبه بين دو حكم
        دو حكم ناسخ و منسوخ با هم تنافي در همه جوانب داشته باشند به طوري كه قابل جمع نباشند
      قطعي بودن ناسخ
        به وسيله ي روايت ظني، نسخ محقق نمي‌شود
        نسخ قرآن به وسيله ي قرآن و روايت متواتر، ممكن است
      فاصله زماني بين ناسخ و منسوخ
        ناسخ منفصل و متاخر از منسوخ باشد
        در غير اين صورت نسخ نيست بلكه تخصيص است
    اقسام نسخ
      نسخ قرآن به قرآن
        نسخ تلاوت و حكم
          الفاظ آن در قرآن نيست و حكم آن نيز از بين رفته است. پس قراءت آن و عمل طبق حكم آن، جايز نيست
        نسخ تلاوت و بقاي حكم
          اهل تسنن اين نسخ را پذيرفته اند تا روايات دال بر نقص بعضي سوره‌ها و احاديث دال بر نقص برخي آيات را علاج كنند
          شيعه چنين نسخي را قبول ندارد
        نسخ حكم و بقاي تلاوت
          الفاظ آيه‌اي در قرآن باشد اما حكمش نسخ شده باشد
      نسخ قرآن به سنت
        حكمي كه به سبب قرآن ثابت شده به روايت متواتر نسخ مي‌شود
        عقلا و نقلا مشكلي نخواهد داشت
        نسخ قرآن به خبر واحد، ثابت نشده است
      نسخ قرآن به اجماع
        حكمي كه در قرآن ثابت باشد اجماع نمي‌تواند آن را نسخ كند
        اجماع دليل عقلي است و نسخ با دليل شرعي صورت مي‌گيرد
    نمونه‌هايي از آيات ناسخ و منسوخ
      آيه وصيت
        بقره 180
      آيه نجوا
        مجادله 12
      آيه جهاد
        انفال 65
  فصل نهم
    ترجمه قرآن
    تعريف ترجمه
      برگردان مراد گوينده
      از زبان مبدأ به زبان مقصد
      با حفظ رتبه تأثيرگذاري بر مخاطب
      حفظ عناصر و ساختارهاي دستوري و بلاغي زبان مبدأ
        با جايگزين‌هاي مناسب
        تا حد امكان و متناسب با نوع ترجمه
      توضيح واژگان
        زبان مبدأ
          زبان اصلي متن مورد ترجمه؛ عربي
        زبان مقصد
          زباني كه مترجم متن را به آن زبان ترجمه مي‌كند؛ فارسي معاصر
        رتبه تأثيرگذاري
          جاذبه‌اي كه مخاطب از خواندن متن اصلي احساس مي‌كند
        عناصر و ساختار
          واحدهاي زبان؛ تكواژ، واژه، گروه، جمله، بند، اوصاف سبك و بلاغت
    تاريخ ترجمه قرآن
      از صدر اسلام
      اولين مترجمان
        جعفر بن ابي‌طالب
          آياتي از سوره مريم به زبان حبشي
        سلمان فارسي
          سوره حمد به فارسي
      كل قرآن
        زبان هندي
          قرن سوم
        جامع البيان طبري
          قرن چهارم
        ابوحفص نسفي
          قرن چهارم
        تاج التراجم
          قرن پنجم
        كشف الاسرار
          قرن ششم
        روض الجنان
          قرن ششم
      تحول در ترجمه قرآن
        خروج از ترجمه تحت‌اللفظي
          اوايل قرن چهاردهم
      ترجمه‌هاي غيرفارسي
        انگليسي
          الكساندر راس
            قرن 17 م
          جرج سيل
            قرن 18 م
          حدود 60 ترجمه
            اواخر قرن 19 م
    ابعاد ترجمه‌ناپذير
      بُعد اعجازي قرآن
      ريزش معنا هنگام ترجمه
      مبتلي‌به تمامي كتب مقدّس
      رفع اين مشكل با ترجمه‌هاي تركيبي و تفسيري
    روش‌هاي ترجمه
      لغوي يا لفظ به لفظ
        ترجمه واژه‌هاي دشوار قرآني به زبان مقصد
        ترجمه پيوسته مفردات قرآن همگام با ساختار زبان مبدأ
      ترجمه تحت‌اللفظي
        مفهوم‌تر و براي آموزش مناسب‌تر
      ترجمه وفادار
        رنگ و بوي ترجمه كمتر به مشام مي‌رسد
      ترجمه معنايي
        تلاش مي‌كند مفهوم را برساند
        مخاطب متوجه نشود عبارت ترجمه است
      ترجمه آزاد
        پايبند متن مبدأ نيست
        حذف بخشي از محتوا به تناسب هدف
      ترجمه تفسيري
        داخل پرانتز عبارت توضيح و تفسيري اضافه شده
    اصول ترجمه
      آشنايي كافي با زبان متن اصلي
      آشنايي كافي با زبان متن مقصد
      امانت‌داري در ترجمه
      رعايت فضاي فكري و فرهنگي مخاطب
    فرايند ترجمه
      شناخت واژگان و برگردان آن‌ها
      برگردان يكباره عبارات كنايي و اصطلاحي
      يافتن متن برابر زيبا با الگوي مناسب براي واژگان
      ويرايش و ساده‌سازي متن به حسب نياز
      ايجاد تعادل در سبك ترجمه
    سبك‌هاي ترجمه
      مطابق با زبان معيار
      اديبانه و منثور
      كودكانه
      كهن و تاريخي
      علمي
      پيچيده و لغز
      آهنگين و منظوم
      طنزپردازانه
      مؤدبانه يا بي‌ادبانه
    مهمترين ترجمه‌هاي قرآن
      ترجمه طبري
        قرن 4
      نسفي
        قرن 5
      اسفرايني
        قرن 5
      ميبدي
        قرن 6
      حلبي
        1380 ش
      امامي
        1370 ش
      خواجوي
        1369 ش
      رهنما
        1346 ش
      معزي
        1336 ش
  فصل دهم
    تفسير
    تعريف تفسير
      معناي لغوي و عرفي
        مصدر باب تفعيل از ف س ر
        ف س ر به معناي بيان و توضيح چيزي و آشكار كردن پوشيده
        تفسير يعني مبالغه در توضيح و آشكار كردن
        يعني كشف مراد از لفظ مشكل
        يك‌بار در قرآن استفاده شده
          فرقان 33
      معناي اصطلاحي
        توضيح معناي آيه، شأن و قصه آن
        بيان ظواهر آيات قرآن بر حسب قواعد زبان
        كشف مراد از لفظ مشكل
        آشكار كردن مراد خداي متعال از كتاب عزيز
        كشف معاني قرآن و بيان مراد
        بيان معاني آيات قرآن و كشف مقاصد و مدلول‌هاي آن‌ها
      تعريف مقبول
        آشكار كردن مفاد استعمالي آيات قرآن و مراد خداي متعال از آن بر مبناي ادبيات عرب و اصول عقلايي محاوره
    مراحل فهم كلام
      فهم معنا
      كشف مقصود
        نيازمند تفسير
    تاريخ تفسير قرآن
      تفسير در عصر رسالت
        پيامبر اعظم ص نخستين مفسّر
        وجود مطالبي در قرآن كه عمل به آن‌ها نياز به تفسير دارد
        آيه تبيين
          نحل 64
        روايات دال بر تفسير قرآن توسط حضرت رسول ص
      تفسير در عصر حضور امامان معصوم
        روايات فراوان در تفسير قرآن
      تفسير در عصر غيبت
        استمرار تفسير در عصر غيبت صغري
        رواج تفسير در عصر غيبت كبري
          حدود 70 تفسير فقط در 70 سال ابتداي غيبت كبري
          حدود 120 تفسير در قرن پنجم
          قرن ششم 183 تفسير
          قرن هفتم 113 تفسير
          قرن هشتم 231 تفسير
          قرن نهم 164 تفسير
    مهم‌ترين تفاسير
      التفسيرالكبير معروف به تفسير مقاتل بن سليمان
      التفسير المنسوب الي ابي‌محمد الحسن بن علي العسكري عليه السلام
      جامع البيان عن تاويل‌ القرآن
      كتاب التفسير. معروف به تفسير قمي
      تفسيرالعياشي
      تفسير القرآن العظييم
      التبيان في تفسير القرآن
      الكشف و البيان
      مجمع البيان في تفسير القرآن
      روض الجِنان و روح الجَنان في تفسير القرآن
      كشف الاسرار و عدة الابرار
      نهج البيان عن كشف معاني القرآن
      مفاتيح الغيب
      الجامع لاحكام القرآن
      انوار التنزيل و اسرار التلويل
      جِلاء الاذهان و جَلاء الاحزان في تفسير القرآن
      البحرالمحيط
      تفسير القرآن العظيم
      الجواهر الحسان في تفسير القرآن
      كنز العرفان في فقه القرآن
      منهج الصادقين
      تفسير الصافي
      البرهان في تفسير القرآن
      تفسير نورالثقلين
      تفسير كنزالدقائق و بحرالغرائب
      تفسيرالوجيز
      الدرالمنثور في التفسير بالماثور
      روح البيان تأليف اسماعيل حقي بروسوي
      روح المعاني
      الميزان في تفسير القرآن
      تفسير نمونه
      المنار
      محاسن التاويل
      التحرير و التنوير
    روش تفسير
      روش، واژه‌اي فارسي و اسم مصدر كلمه «رفتن» است
      به معناي طرز، طريقه، قاعده و قانون، راه، هنجار، شيوه، اسلوب
      در عرفِ دانش، روش را مجموعه شيوه‌ها و تدابيري دانسته‌اند كه براي شناخت حقيقت و بركناري از لغزش به‌ كار برده مي‌شوند
      راهكاري كه مفسّر براي فهم و آشكار كردن معنا و مقصود آيات انتخاب مي‌كند
    اقسام روش‌هاي تفسيري
      روايي محض
        اكتفا به نقل روايات تفسيري در ذيل آيات
          البرهان في تفسير القرآن
      اجتهادي روايي
        علاوه بر روايات، بهره‌گيري از قرآن، تاريخ و تحليل‌هاي ادبي
          جامع البيان في تأويل القرآن
      اجتهادي قرآن با قرآن
        بيش از هر چيز، استفاده از خود قرآن براي تفسير آيات
          الميزان
      اجتهادي ادبي
        بيش از هر چيز، استفاده از تحليل‌هاي ادبي براي روشن شدن مقصود آيات
          الكشاف
      اجتهادي عقلي
        استفاده فراوان از معلومات و استدلال‌هاي عقلي براي تفسير
          تفسير القرآن و العقل
      اجتهادي فلسفي
        استفاده فراوان از استدلال‌هاي فلسفي در فهم آيات
          تفسير القرآن الحكيم
      اجتهادي علمي
        استفاده از دستاوردهاي علوم تجربي براي روشن شدن معنا و مقصود آيات
          الجواهر في تفسير القرآن الكريم
      اجتهادي نسبتا جامع
        استفاده نسبي از همه منابع در اجتهاد براي تفسير آيات
          التبيان في تفسير القرآن
          مجمع البيان
    گرايش تفسيري
      گرايش، در فرهنگ فارسي به معاني متعددي از جمله ميل، تمايل، قصد، اراده و آهنگ معنا شده
      در اصطلاح قرآن‌پژوهان رويكردهاي مختلف مفسران در تفسير قرآن
    اقسام گرايش‌هاي تفسيري
      كلامي اشعري
        بيان مسائل و مباحث اعتقادي اشعريان در تفسير آيات
          التفسير الكبير
      كلامي اعتزالي
        رويكرد به مسائل و مباحث اعتقادي معتزليان در تفسير آيات
          تفسير كشاف
      فقهي
        مسائل و مباحث فقهي در تفسير به‌ويژه آيات الاحكام
          اضواء البيان في تفسير القرآن
      باطني و عرفاني
        مباحث عرفاني در تفسير آيات
          تفسير روح المعاني
      اجتماعي
        رويكرد به مسائل و مباحث اجتماعي و اموري كه در رفع مشكلات و اعتلا و رشد جامعه موثر است
      تربيتي
        مباحث تربيتي نكات تربيتي را نيزاز آيات استنباط و استفاده كند
      ادبي
        رويكرد به مسائل و مباحث ادبيات عرب يا با استناد به آيات برخي از ديدگاه‌هاي ادبي را بر برخي ديگر ترجيح دهد
      فلسفي
        رويكرد به مسائل و مباحث دانش فلسفه در صدد برآيد كه برخي مطالب فلسفي را از آيات استنباط كند يا آيات را برآنها حمل كند و تطبيق دهد
      علمي
        رويكرد به مسائل و مباحث دانش تجربي كوشش كند برخي از مسائل مطرح در دانش تجربي را از آياتي از قرآن استنباط كند يا آيات را بر يافته‌هاي علوم تجربي حمل كند